Κυριακή, 29 Οκτωβρίου 2017

Νάσος Βαγενάς: ο Καβάφης σε μετάφραση


Ολοκληρώνω τη σειρά των άρθρων μου για την παγκόσμια σήμερα απήχηση της ποίησης του Καβάφη με την προσπάθεια να απαντήσω σε δύο βασικά επί του θέματος ερωτήματα που έχουν αναφυεί: Πώς κατορθώνει ο Καβάφης να περνάει ακέραιη (ή σχεδόν ακέραιη) την ποίησή του μέσα από τη μετάφραση, έτσι ώστε διαβάζοντας τις μεταφράσεις των ποιημάτων του να νιώθει κανείς πολύ λιγότερο απ' ό,τι όταν διαβάζει μεταφράσεις ποιημάτων άλλων ποιητών (ή να μη νιώθει καθόλου) ότι αυτό που διαβάζει είναι μετάφραση; Πώς κατορθώνει η χρονικώς παλαιά ποίηση του Καβάφη να δημιουργεί την αίσθηση ότι είναι ποίηση όχι παλαιά, την αίσθηση που δίνει η ποίηση που γράφεται σήμερα;
Το πρώτο από τα δύο ερωτήματα το αντιμετώπισαν δύο ποιητές που αναγνώριζαν την οφειλή τους στον Καβάφη, ο Ωντεν και ο Μπρόντσκι. Ο Ωντεν οδηγήθηκε στη σκέψη ότι «υπάρχουν μερικά στοιχεία στην ποίηση» (λ.χ. οι εικόνες, τεχνικές συμβάσεις και λεκτικά τεχνάσματα, όπως μετρικά σχήματα και παρηχήσεις), «που μπορούν να χωριστούν από την αρχική λεκτική έκφρασή τους και να μεταφραστούν, και μερικά στοιχεία που είναι αξεχώριστα». Η ποίηση του Καβάφη «δεν περιέχει κανένα από τα μεταφράσιμα στοιχεία». Τι είναι, λοιπόν, εκείνο που υπάρχει στα ποιήματα του Καβάφη, αναρωτιέται ο Ωντεν, «το οποίο επιβιώνει στη μετάφραση και συγκινεί ποιητικά;». Ο Ωντεν απαντά με το συμπέρασμα ότι τα ποιήματα του Καβάφη αποκαλύπτουν ένα πρόσωπο που βλέπει τον κόσμο από μια «μοναδική προοπτική» και ότι «στον βαθμό που μια ποίηση είναι η έκφραση μιας μοναδικής ανθρώπινης ύπαρξης, είναι μεταφράσιμη».
Διαφορετική είναι η εξήγηση του προβλήματος από τον Μπρόντσκι: «Κάθε ποιητής χάνει στη μετάφραση, και ο Καβάφης δεν αποτελεί εξαίρεση. Σ' αυτό που αποτελεί εξαίρεση είναι ότι επίσης κερδίζει. Κερδίζει όχι μόνο γιατί είναι ως ένα βαθμό διδακτικός ποιητής, αλλά και γιατί από νωρίς άρχισε να απογυμνώνει τα ποιήματά του από όλα τα ποιητικά συνοδευτικά ­ από την πλούσια εικονογραφία, τη μετρική εκζήτηση και τις ομοιοκαταληξίες». Ο Μπρόντσκι θέλει να πει ότι το κέρδος του Καβάφη στη μετάφραση δεν είναι πραγματικό αλλά συγκριτικό· ότι ο Καβάφης χάνει λιγότερα απ' ό,τι χάνουν οι άλλοι ποιητές, πράγμα που θα μπορούσε να θεωρηθεί μεταφραστικό κέρδος. Ωστόσο αισθάνεται κανείς ότι η εξήγηση του Μπρόντσκι είναι μερική, γιατί περιορίζει τη μεταφραστική μη απώλεια του λόγου του Καβάφη στη συνενέργεια του διδακτικού στοιχείου και της έλλειψης ποιητικών συνοδευτικών. Αν ο Καβάφης είναι διδακτικός ποιητής, «ως ένα βαθμό», και αν ο διδακτισμός αποτελεί ­ όπως είναι γενικά αποδεκτό ­ ένα από τα λιγότερο ποιητικά στοιχεία, τότε πώς η ποίηση του Καβάφη κατορθώνει να δημιουργήσει και μέσα από τη μετάφραση ένα τόσο δραστικό ποιητικό αποτέλεσμα;

Σάββατο, 28 Οκτωβρίου 2017

Νάσος Βαγενάς: ο Καβάφης, ο Μπόρχες και ο Πεσσόα

     


     Ο Καβάφης είναι μαζί με τον Αργεντινό Μπόρχες και τον Πορτογάλο Πεσσόα ένας από τους τρεις ποιητές της λογοτεχνικής περιφέρειας που, παρότι δεν βρίσκονται εν ζωή, αποτελούν σήμερα σημεία αναφοράς παγκοσμίως. Η φήμη βέβαια του Μπόρχες απορρέει λιγότερο από τα ποιήματά του και περισσότερο από την πεζογραφία του, η οποία όμως είναι πεζογραφία ποιητικής φύσεως: και ο Μπόρχες, όπως ο Καβάφης, κάνει ποίηση με τα μέσα της πρόζας, μιας πρόζας που φορά ένα επιπλέον προσωπείο, εκείνο του δοκιμιοφανούς λόγου. Οι όροι για τη σύγκριση της διεθνούς απήχησης του Καβάφη με εκείνη του Μπόρχες προσφέρονται βέβαια μόνο για αναλογικές μετρήσεις. Και τούτο γιατί ο Καβάφης είναι ποιητής μιας ασθενούς γλώσσας, ασθενούς όχι μόνο με την έννοια ότι η ελληνική μιλιέται από λίγα μόνο εκατομμύρια ανθρώπων, αλλά και επειδή, όπως λέγεται ­ και λέγεται σωστά ­ είναι γλώσσα ανάδελφη, ενώ ο Μπόρχες γράφει στη δεύτερη περισσότερο ομιλούμενη γλώσσα του δυτικού ημισφαιρίου, σε μια γλώσσα που ανήκει στη μεγάλη οικογένεια των λατινογενών γλωσσών (γι' αυτό και τον χαρακτηρισμό του ως συγγραφέα της περιφέρειας τον χρησιμοποιώ ως έναν βαθμό καταχρηστικώς). Η λογοτεχνία που γράφεται στην ισπανική γλώσσα έχει πολύ μεγαλύτερες δυνατότητες μετάφρασης και απήχησης απ' ό,τι η γραφόμενη στην ελληνική, αφού η μελέτη της στα πανεπιστήμια του εξωτερικού, τα οποία αποτελούν έναν σημαντικότατο δίαυλο διάδοσης της λογοτεχνίας μιας ξένης χώρας, γίνεται περισσότερο εκτεταμένα απ' ό,τι η μελέτη της νεοελληνικής λογοτεχνίας και αφού η κατά πολύ ευρύτερη διάδοση της ισπανομάθειας την κάνει να έχει ευκολότερη πρόσβαση στα μέσα μαζικής επικοινωνίας.

Παρασκευή, 27 Οκτωβρίου 2017

6 ΕΘΝΙΚΟΙ ΔΡΥΜΟΙ ΚΑΙ ΠΑΡΚΑ


Εθνικός Δρυμός Βίκου-Αώου
Η περιοχή του Βίκου-Αώου είναι από τις πιο σημαντικές και ιδιαίτερα εντυπωσιακές σε γεωλογικούς σχηματισμούς και γεωμορφολογία που συναντά κανείς στην Ελλάδα. Ο Δρυμός Βίκου - Αώου που κηρύχθηκε εθνικός το 1973, περιλαμβάνει δύο από τα ωραιότερα και μεγαλοπρεπέστερα φυσικά τοπία της πατρίδας μας: το φαράγγι του Βίκου και τη χαράδρα του Αώου. Το φαράγγι του Βίκου έχει μήκος 8 χλμ. με τις κάθετες πλευρές του - που σε ορισμένα σημεία ξεπερνούν τα 800 μ. ύψος - συνθέτουν μια υπέροχη φύση και ένα μεγαλειώδες θέαμα. Το φαράγγι είναι φημισμένο από την αρχαιότητα για τη μεγάλη ποικιλία των βοτάνων του, αλλά και σήμερα όμως η χλωρίδα του Βίκου είναι πλούσια σε σπάνια και απειλούμενα με εξαφάνιση φυτικά είδη. Η χαράδρα του Αώου βρίσκεται ανάμεσα στα βουνά Γκαμήλα και Τραπεζίτσα και δεν υστερεί σε ομορφιά από το Βίκο. Στην περιοχή βρίσκουν καταφύγιο, η Αρκούδα, το Αγριόγιδο, ίσως ο Λύγκας, ο Αγριόγατος, ο Λύκος, το Αγριογούρουνο και στα νερά των ποταμών η σπάνια Βίδρα. Στην περιοχή του Δρυμού φωλιάζουν επίσης σπάνια αρπακτικά όπως ο Χρυσαετός, το Όρνιο, ο Ασπροπάρης, ο Φιδαετός, ο Πετρίτης κ.ά.

Παρασκευή, 20 Οκτωβρίου 2017

11 ΕΙΔΗ ΜΑΝΙΤΑΡΙΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΦΥΣΗΣ


Lycoperdum perlatum
Λυκόπερδο το μαργαριτοφόρο (κοινά: φούσκες, αλεπουπορδές)

Μανιτάρι σχεδόν σφαιρικό ή αχλαδόμορφο, που κάνει τnv εμφάνισή τoυ, συνήθως σε πυκνές ομάδες, στα δάση και τα λιβάδια μετά τις πρώτες φθινοπωρινές βροχές. Αρχικά, η επιφάνειά τou είναι λευκή και διακοσμείται με προεξοχές σαν μικρά μαργαριτάρια, από όπου και τo όνομά του. Με την ωρίμανση η επιδερμίδα τoυ γίνεται λεία και τo χρώμα του κίτρινο καφετί. Η λευκή σάρκα τoυ μετατρέπεται σε μια πυκνή καφετιά μάζα μικροσκοπικών σπορίων, που ελευθερώνονται σαν σύννεφο σκόνης από μια μικρή οπή, μόλις οι πρώτες σταγόνες βροχής πέσουν πάνω στο μανιτάρι. Είναι εδώδιμα και σχετικά εύγευστα, αλλά μόνον όταν είναι νεαρά και n σάρκα τoυς λευκή.


Boletus edulis
Βωλίτης ο εδώδιμος (κοινά: βασιλομανίταρα, βασιλικούλες)

Οι βωλίτες είναι μανιτάρια τoυ δάσους που έχουν πόρους αντί για ελάσματα στην κάτω επιφάνεια τoυ πίλου τους. Είναι συνήθως σαρκώδη και μεγάλα μανιτάρια με όμορφα χρώματα και πολλά είδη τους έχουν τo χαρακτηριστικό να χρωματίζονται μπλε στο μέρη που θα χτυπηθούν ή όταν η σάρκα τους έρθει σε επαφή με τον αέρα. Το είδος αυτό ξεχωρίζει από τηv εύρωστη, ογκώδη μορφή τoυ, τα γήινα χρώματά τoυ, τους αρχικά λευκούς πόρους, που ωριμάζοντας γίνονται κιτρινωποί, τo στύπο με τη χαρακτηριστική λευκή δικτύωση στο ανώτερο τμήμα τoυ καθώς και από τη λευκή σάρκα τoυ. Συχνά τo μέγεθος τoυ πίλου μπορεί να ξεπεράσει τα 25 εκατοστά. Εμφανίζεται τo φθινόπωρο σε δάση κωνοφόρων και φυλλοβόλων δένδρων, κυρίως στην κεντρική και βόρεια Ελλάδα. Είναι εκλεκτό εδώδιμο είδος, που συλλέγεται ευρέως στις άλλες χώρες της Ευρώπης, όπου γίνεται ανάρπαστο στις λαϊκές αγορές και τα μανάβικα.

Παρασκευή, 13 Οκτωβρίου 2017

HOMERO ARIDJIS, ΤΟ ΘΑΥΜΑ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ


Είπε: "Όλα συμβαίνουν το Σάββατο:
η γέννηση, ο θάνατος,
ο γάμος των παιδιών στον αέρα.
Το δέρμα σου, το δέρμα μου ήρθε το Σάββατο.
Είμαστε και οι δύο μας η αύρα, η σκιά εκείνης της μέρας".

Είπε: "Αν ο πατέρας σου πεθάνει,
πάω να πεθάνω κι εγώ.
Είναι μόνο θέμα Σαββάτου.
Κάποιο πρωί τα πουλιά
που αγάπησα και φρόντισα θα έρθουν για μένα".

Ήταν μαζί μου. Στην αρχή μου.
Ήμουν μαζί της όταν πέθανε, όταν γεννήθηκε.
Ο κύκλος έκλεισε. Και δεν ξέρω
πότε γεννήθηκε, πότε θα πεθάνω εγώ.
Του ομφαλού η ακτίνα μάς ένωσε για λίγο.

Τρίτη, 3 Οκτωβρίου 2017

Από τον Ελληνισμό της Ιταλίας: εγκώμιο βυζαντινού πρίγκιπα της Κάτω Ιταλίας (10ος αιώνας μ.Χ.)


Στα 1931 σε δύο διαδοχικά άρθρα του SILVIO GIUSEPPE MERCATI στο Archivio storico per la Calabria e la Lucania δημοσιεύτηκαν μερικές δεκάδες ιαμβικών στίχων σε αρχαΐζουσα γλώσσα, οι οποίοι βρέθηκαν στους κώδικες Vaticanus graecus 1257 (10ος αιώνας) και Vallicellianus graecus E 37 (του έτους 1317), υπό τον τίτλο (στον 2ο κώδικα) Ἐπιστολὴ εἰς φίλον φιλομαθῆ καὶ πεπαιδευμένον. Η σύνθεση ανάγεται στις αρχές του 10ου αιώνα στη νότια Ιταλία. Επαινείται με υπερβολικά εγκωμιαστικές λέξεις και φράσεις και στο πλαίσιο της παραδοσιακής βυζαντινής ρητορικής ένας νεαρός άρχοντας, για τον οποίο δεν ξέρουμε τίποτα από άλλες πηγές. Πέρα από την αναφορά στο όνομα της Καλαβρίας στον 1ο κώδικα και της Σικελίας στον 2ο, δηλαδή στη βυζαντινή διοίκηση της περιοχής, δεν υπάρχει άλλη ιστορική ή γεωγραφική αναφορά στους στίχους, για να μας διευκολύνει στο να εντοπίσουμε και να ταυτοποιήσουμε το πρόσωπο που επαινείται. Δεν υπάρχει ωστόσο αμφιβολία, με βάση το ύφος, τη γλώσσα και την τεχνική, ότι όλοι οι στίχοι προέρχονται από τον ίδιο ποιητή.
Στον δεύτερο στίχο είναι αμφίβολο αν πρέπει να διαβάσουμε κύριο όνομα Τοῦλ(ι), δηλαδή Τούλλιε (πβ. κῦρι < κύριε) ή τη δεικτική αντωνυμία τοῦδ’ (τάδε στον 2ο κώδικα), διότι το Δ και το Λ βρίσκονται παλαιογραφικά κοντά μεταξύ τους. Προτίμησα στη μετάφραση την δεύτερη εκδοχή.
Κατά τα άλλα, οι ίαμβοι είναι αρκετά καλοί από τεχνική άποψη, καθώς τηρούν τους κανόνες του βυζαντινού δωδεκασύλλαβου και αποκαλύπτουν έναν ορισμένο βαθμό λογοτεχνικής κουλτούρας.

Δευτέρα, 2 Οκτωβρίου 2017

Η γέννηση της Αφροδίτης από τον αφρό στην Κύπρο (ομηρικός ύμνος στην Αφροδίτη)


Ο σύντομος 6ος ομηρικός ύμνος στην Αφροδίτη, για τον οποίο μερικοί πιστεύουν ότι αποτελεί αυτόνομο έργο και άλλοι ότι ήταν προοίμιο μιας ευρύτερης σύνθεσης, περιγράφει τη γέννηση της Αφροδίτης από τη θάλασσα, τον καλλωπισμό της θεάς από τις Ώρες και τέλος την είσοδό της στη χορεία των άλλων θεών του Ολύμπου, οι οποίοι την καλωσορίζουν με μεγάλη χαρά.
Ο μύθος της γέννησης της Αφροδίτης από τον αφρό της θάλασσας εκτίθεται στην πλήρη του μορφή από τον Ησίοδο, Θεογονία 188-200: τα γεννητικά όργανα του Ουρανού, που ευνουχίζει ο γιος του Κρόνος, έπεσαν στη θάλασσα, όπου, αφού επέπλευσαν για μεγάλο χρονικό διάστημα, μετατράπηκαν σε λευκό αφρό, από τον οποίο γεννήθηκε η Αφροδίτη. Ωστόσο το πρωτόγονο στοιχείο του μύθου δεν πρέπει να αναζητηθεί στη γέννηση της θεάς από τον αφρό της θάλασσας, σύμφωνα με την ετυμολογική ερμηνεία που δίνεται από τον Ησίοδο, αλλά στην ίδια την προέλευσή της από τα ύδατα: η Αφροδίτη, θεά της γονιμότητας, δεν μπορεί παρά να έχει γεννηθεί στο νερό, μια παντοτινή πηγή ζωής για κάθε πλάσμα. 
Κατά τα άλλα, η ιστορία της γέννησης της θεάς από τον αφρό δεν γνώρισε διάδοση στην αρχαία λογοτεχνία, αφού ήδη στον Όμηρο, σε άλλους ομηρικούς ύμνους, στη Σαπφώ, η Αφροδίτη είναι κόρη του Δία. Η ηχώ της αρχαίας θαλάσσιας σύνδεσης μπορεί να εντοπιστεί στη λατρεία της θεάς ως προστάτιδας των ναυτικών.
Ο καλλωπισμός της Αφροδίτης από τις Ώρες, που περιγράφεται στους στίχους 5-13, ανακαλεί το ανάλογο χωρίο του άλλου ομηρικού Ύμνου στην Αφροδίτη (61-63), όπου οι Χάριτες ασχολούνται με την καθαριότητα και την επάλειψη της θεάς ενόψει της συνάντησής της με τον Αγχίση. Ακόμη περισσότερο, όμως, απηχεί δύο αποσπάσματα των Κυπρίων επών (Allen 4-5) και το γνωστό χωρίο του Ησιόδου (Έργα και Ημέρες 72-82) που περιγράφει τον στολισμό της Πανδώρας, στον οποίο επίσης συνεργάστηκαν οι Ώρες.
Όσον αφορά τη χρονολογία και τον τόπο σύνθεσης του έργου, κανένα στοιχείο δεν επιτρέπει τη διατύπωση απόλυτα βέβαιων υποθέσεων. Αξίζει να σημειωθεί η ρητή αναφορά σ' ένα πλαίσιο ραψωδικών αγώνων στους στίχους 19-21, όπου ο ποιητής ζητά από τη θεά να του χορηγήσει τη νίκη. Σύμφωνα με ορισμένους φιλολόγους, δεν αποκλείεται αυτός ο διαγωνισμός να έγινε στην Κύπρο, όπως μας κάνει να σκεφτούμε η αναφορά στην εξουσία της Αφροδίτης στο νησί (στ. 2) και η συνήχηση με τα δύο αποσπάσματα των Κυπρίων επών, των οποίων ο συγγραφέας θεωρείται κυπριακής καταγωγής.

Την σεβαστή, χρυσοστέφανη, την όμορφη Αφροδίτη
θα ψάλω, που της έλαχαν όλης της Κύπρου οι προμαχώνες
της θαλασσινής. Εκεί την έφερε του Ζέφυρου η δύναμη
με την υγρή του πνοή, στο κύμα της πολύφλοισβης θάλασσας, 
σε αφρό μαλακό. Οι Ώρες που φορούν χρυσά διαδήματα
με χαρά την δεχτήκανε, την ντύσανε με θεία ενδύματα
και βάλανε στην κεφαλή την αθάνατη καλοφτιαγμένο στεφάνι
όμορφο, χρυσό. Στους τρυπημένους λοβούς τής φορέσανε
άνθη από χρυσάφι πολύτιμο και από ορείχαλκο
και γύρω από τον τρυφερό της λαιμό και το πάλλευκο στήθος της
την στόλισαν με χρυσά περιδέραια. Μ’ αυτά και οι ίδιες
οι Ώρες στολίζονται φορώντας χρυσά διαδήματα, όταν πηγαίνουν
στον ποθητό χορό των θεών και του Πατέρα τους τα δώματα.
Όταν κάλυψαν το σώμα της με κάθε στολίδι, στους αθάνατους
την οδήγησαν. Κι εκείνοι την ασπάστηκαν μόλις την είδαν,
την υποδέχτηκαν μ’ αγκαλιές κι ο καθένας την ήθελε
για νόμιμη σύζυγο να την πάρει στο σπίτι του,
θαυμάζοντας την όψη της Κυθερείας που ’ναι στεφανωμένη με ία.
Χαίρε, θεά με τα γυριστά βλέφαρα, γλυκιά και μειλίχια, δώσε μου
να πάρω τη νίκη σ’ αυτόν τον αγώνα, προετοίμασε το τραγούδι μου.
Κι εγώ θα σε μνημονεύσω και σ’ άλλο τραγούδι.