Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Η ένωση του Δία και της Αλκμήνης και η γέννηση του Ηρακλή (στους πρώτους 56 στίχους της Ασπίδας)


Η εκδοχή της γέννησης του Ηρακλή που ακολουθεί αποτελεί τους πρώτους 56 εναρκτήριους στίχους της ψευδο-ησιόδειας Ασπίδας του Ηρακλή. Το τμήμα αυτό αποσπάστηκε από τον Γυναικών κατάλογο, ένα άλλο ποίημα που αποδιδόταν στην αρχαιότητα στον Ησίοδο, και προσκολλήθηκε στην αρχή της Ασπίδας. Οι διαφορές στη γλώσσα και το ύφος με το υπόλοιπο ποίημα είναι πολλές και εγγυώνται την διαφορετική προέλευσή του:

[1]...ή σαν αυτήν που πίσω της παλάτι αφήνοντας, τη γη την πατρική
ήρθε στη Θήβα[2] με τον πολεμικό τον Αμφιτρύωνα,
η Αλκμήνη, κόρη του Ηλεκτρύωνα που ξεσηκώνει το στρατό για μάχη.[3]
Ήταν αυτή ξεχωριστή στην ομορφιά και το παράστημα
στων γυναικών το γένος μέσα. Καμιά τους δεν την έφτανε στο νου
απ’ όσες γεννηθήκανε από θνητές που με θνητούς πλαγιάσαν.
Απ’ το κεφάλι της, από τα κυανά της μάτια
έπνεε σαν της πολύχρυσης της Αφροδίτης γλύκα.
Μα κι έτσι,[4] μες την καρδιά τον άντρα της τιμούσε,
όσο ποτέ τον άντρα της δεν τίμησε καμιά γυναίκα.[5]
Κι όμως, εκείνος το γενναίο πατέρα της τον σκότωσε νικώντας τον με βία,[6]
για κάποια βόδια θυμωμένος. Κι άφησε αυτός την πατρική του γη
και πήγε ικέτης στους ασπιδοφόρους[7] τους Καδμείους, στη Θήβα[8].
Σπίτι είχε εκεί μαζί με τη σεβάσμια γυναίκα του,
μα δίχως έρωτα μαζί της ποθητό να κάνει. Τι δεν του έπρεπε
στην κλίνη ν’ ανεβεί της κόρης του Ηλεκτρύωνα[9] με τους ωραίους τους αστράγαλους,
προτού να εκδικηθεί το θάνατο των αδερφών της, που ’χαν καρδιά γενναία,
και με φωτιά ολέθρια τις κώμες κατακάψει
των Ταφίων[10] και Τηλεβόων[11] ηρώων.[12]
Αυτή τη συμφωνία είχε κάνει κι ήτανε μάρτυρες οι θεοί σ’ αυτήν. [13]
Φοβόταν την οργή τους και βιαζόταν όσο πιο γρήγορα
το μέγα έργο να εκτελέσει που ο Δίας του ’χε ορίσει.[14]
Κι αυτόν τον συνοδεύανε, με πόθο για μάχη και για πόλεμο,
αρματηλάτες Βοιωτοί[15] που ξεφυσούν επάνω απ’ τις ασπίδες τους,[16]
Λοκροί που σώμα με σώμα πολεμούν[17] και γενναιόκαρδοι
Φωκείς. Τους οδηγούσε του Αλκαίου[18] ο γενναίος γιος,
περήφανος για το στρατό του. Μα ο πατέρας των θεών και των ανθρώπων, ο Δίας,
στο νου του άλλο σχέδιο ύφαινε: πώς δηλαδή να σπείρει γιο,
προστάτη απ’ το κακό και των θεών και των ανθρώπων που παλεύουν για τη ζήση.[19]
Κι όρμησε απ’ τον Όλυμπο στο βάθος του μυαλού του δόλο[20] πλέκοντας,
ποθώντας έρωτα καλόζωστης γυναίκας,
μες τη νύχτα. Γοργά στο Τυφαόνιο έφτασε. [21] Κι από εκεί
στην κορυφή του Φίκιου[22] ανέβηκε ο συνετός ο Δίας.
Κάθισε εκεί[23] και με το νου σχεδίαζε θαυμάσια έργα.
Γιατί την ίδια νύχτα στο κρεβάτι ερωτόσμιξε
με του Ηλεκτρύωνα το λυγερόποδο κορίτσι. Κι έτσι τον πόθο του εκπλήρωσε.
Κι αυτήν την ίδια νύχτα ο Αμφιτρύων που ξεσηκώνει το στρατό για μάχη,
ήρως λαμπρός, αφού το μέγα έργο εκτέλεσε, έφτασε σπίτι του,
κι ούτε που κίνησε να πάει στους δούλους και τους ποιμένες των αγρών του,
προτού ν’ ανέβει στο κρεβάτι της γυναίκας του.[24]
Τόσο μεγάλος πόθος τον ποιμένα του στρατού μες την καρδιά κατείχε.
[Όπως όταν κανείς χαρά γεμάτος ξεφύγει από τη συμφορά,
είτε απ’ αρρώστια αφόρητη, είτε κι από ισχυρά δεσμά,
έτσι και τότε ο Αμφιτρύων, το έργο το βαρύ του σαν τελείωσε,
όλος χαρά κι αγάπη στο σπιτικό του μέσα μπήκε.][25]
Κι όλη τη νύχτα πλάγιαζε με τη γυναίκα του τη σεβαστή
και με τα δώρα της πολύχρυσης της Αφροδίτης[26] ευφραινότανε.
Κι εκείνη, έχοντας με θεό ενωθεί και μ’ άντρα πολύ ξεχωριστό,
στη Θήβα μέσα την εφτάπυλη δίδυμα γέννησε παιδιά,
που ίδιο δεν είχαν φρόνημα, κι ας ήτανε αδέρφια.
Τον ένα[27] τον γέννησε κατώτερο, τον άλλον πάλι πολύ ανώτερο άντρα,
δεινό και κρατερό, το δυνατό Ηρακλή.
Τον ένα αφού υποτάχθηκε στο μαυροσύννεφο το γιο του Κρόνου,
ενώ τον Ιφικλή[28] αφού υποτάχθηκε στον Αμφιτρύωνα που σείει το δόρυ,
- γενιές που διέφεραν- τον ένα σμίγοντας μ’ άντρα θνητό,
τον άλλο με το γιο του Κρόνου Δία, άνακτα όλων των θεών.





[1] Στο 4ο βιβλίο του Καταλόγου η ιστορία της Αλκμήνης (=Ασπίδα 1-56) ακολουθούσε το γάμο της Αερόπης, εγγονής του Μίνωα (Pap. Oxy. 2355-2494A). H Αερόπη και η Αλκμήνη ανήκαν σε διαφορετικούς κλάδους της ίδιας οικογένειας: η πρώτη καταγόταν από τον Αγήνορα και η άλλη από τον Βήλο, που και οι δυο τους ήταν γιοι της Λιβύης. Φαίνεται, λοιπόν, ότι ο Κατάλογος ήταν οργανωμένος με βάση τις μεγάλες γενεαλογικές γραμμές της ελληνικής μυθολογίας.
[2] Βασιλιάς στη Θήβα ήταν τότε ο Κρέοντας, ο οποίος είχε γυναίκα του την Ηνιόχη (βλ. Ασπίδα 83) Πβ. και Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη 2. 57.
[3] Ο Ηλεκτρύων ήταν γιος του Περσέα και της Ανδρομέδας και μυθικός ήρωας της Τίρυνθας. Οι παραδόσεις γύρω από το πρόσωπό του είναι πολλές και ποικίλες. Σύμφωνα με την κυριότερη απ' αυτές βρήκε το θάνατο, μετά από φιλονικία για την κυριότητα κάποιων κοπαδιών, από τον ανιψιό και γαμπρό του στην κόρη του Αλκμήνη Αμφιτρύωνα. Τότε ο Αμφιτρύωνας αναγκάστηκε να φύγει στη Θήβα μαζί με την Αλκμήνη.
[4] Δηλ. παρά την τόση της ομορφιά (έμενε πιστή στον άντρα της).
[5] Οι δύο στίχοι χρησιμεύουν για να έρθουν σε αντίθεση με τον αμέσως επόμενο στίχο.
[6] Ο ποιητής δε δίνει περισσότερες λεπτομέρειες για το περιστατικό, θεωρώντας προφανώς το μύθο γνωστό στο ακροατήριό του.
[7] Στο πρωτότυπο ο ποιητής αποκαλεί τους Θηβαίους φερεσσακέας. Η Βοιωτία είχε παράδοση στη χρήση ασπίδας που καλύπτει όλο το σώμα (σάκος) και αυτό το είδος ασπίδας υπάρχει χαραγμένο στα βοιωτικά νομίσματα ως εθνικό όπλο ή ως σύμβολο κάποιας θεότητας ή ήρωα. Η έκφραση μπορεί να ήταν τυπική προς περιγραφή των Θηβαίων. Στον Όμηρο δε συναντώνται επίθετα σύνθετα με τη λέξη φερ-, φερε-, φερεσι- (αλλά βλ. το όνομα Φέρεκλος στην Ιλ. Ε 55).
[8] Ήταν συνήθης πρακτική η φυγή σε ξένη χώρα για όσους είχαν διαπράξει κάποιο φόνο. Ο Αμφιτρύωνας εκδιώχτηκε από την Αργολίδα από το Σθένελο, αδερφό του Ηλεκτρύωνα. Οι Θηβαίοι ονομάζονταν Καδμείοι από το μυθικό ιδρυτή της πόλης τους Κάδμο.
[9] Η Αλκμήνη αποκαλείται Ηλεκτρυώνη, ένα όνομα που γίνεται συνήθως αντιληπτό απλά ως πατρωνυμικό, όπως τα Ακρισιώνη για τη Δανάη, το Τυνδαρεώνη για την Κλυταιμήστρα κ.τ.λ. Στην πραγματικότητα, όμως, το αρχικό όνομα της Αλκμήνης ήταν πράγματι Ηλεκτρυώνη, μια λέξη που συνδέεται με το ἠλέκτωρ, επίθετο του ήλιου που λάμπει, που ακτινοβολεί (πβ. και τη λέξη ήλεκτρο). Ηλέκτρα λεγόταν η μητέρα της θεάς Ίριδος (Θεογ. 266), Ηλεκτρυώνη σύμφωνα με το Διόδωρο (5. 56) λεγόταν μια κόρη του Ήλιου. Από τα δάκρυα των Ηλιάδων, αδελφών του Φαέθοντα, γιου του Ήλιου, γεννήθηκε το ήλεκτρο. Μπορούμε, λοιπόν, να υποθέσουμε ότι η Αλκμήνη αρχικά συνδεόταν με τη λατρεία του Ήλιου και ίσως ταυτιζόταν με την Ηλεκτρυώνη, κόρη του Ήλιου και της Ρόδου, επώνυμης θεάς της Ρόδου. Αλλά και το όνομα του πατέρα της Ηλεκτρύων, δείχνει ακριβώς την ίδια σύνδεση, και φαίνεται να προέκυψε από το όνομα της Ηλεκτρυώνης και όχι το αντίθετο. Δηλαδή, δεν ονομάστηκε η Αλκμήνη Ηλεκτρυώνη, επειδή ήταν κόρη του Ηλεκτρύωνα, αλλά ο Ηλεκτρύωνας πήρε αυτό το όνομα ως πατέρας της ηλιακής θεότητας Ηλεκτρυώνης-Αλκμήνης.
[10] Κάτοικοι της Τάφου, ενός μικρού νησιού στο Ιόνιο πέλαγος, νοτιανατολικά της Λευκάδας. Το νησί λέγεται σήμερα Μεγανήσι και χωρίζεται από τη Λευκάδα με ένα στενό εύρους μισού μιλίου. Οι Τάφιοι ήταν περίφημοι ναυτικοί και πειρατές. Σύμφωνα με το μύθο, όπως τον εκθέτει ο Απολλόδωρος (2. 57), έκαναν κάποτε επιδρομή στα κοπάδια του Ηλεκτρύωνα και στη συμπλοκή σκοτώθηκαν όλοι οι γιοι του. Τότε η Αλκμήνη ανακοίνωσε πως θα δεχτεί ως σύζυγο αυτόν που θα ορκιστεί να εκδικηθεί το φόνο των αδερφών της. Ο ποιητής των πρώτων 56 στίχων της Ασπίδας διασώζει μια κάπως διαφορετική εκδοχή του μύθου: η Αλκμήνη και ο Αμφιτρύωνας είναι ήδη σύζυγοι, προτού συμβεί η εκδίκηση του φόνου των αδερφών της από τον Αμφιτρύωνα. Η Αλκμήνη ακολουθεί το σύζυγό της με προθυμία στην εξορία. Επομένως, το βραβείο που λαμβάνει ο Αμφιτρύων με την εκδίκηση του φόνου των αδελφών της Αλκμήνης δεν είναι ο γάμος του μ’ αυτήν, αλλά η έναρξη των ερωτικών επαφών μαζί της μέσα στο πλαίσιο του γάμου. Είναι πιθανό ότι ο ποιητής εδώ διασώζει κάποια αρχαιότερη παραλλαγή του μύθου: ο φονιάς του Ηλεκτρύωνα είναι ήδη σύζυγος της κόρης του και η εξορία η διαρκής τιμωρία του. Έτσι συμβιβάζεται η επιθυμία της Αλκμήνης να εκδικηθεί το φόνο των αδερφών της με τη νομιμοφροσύνη της προς το σύζυγο που σκότωσε τον πατέρα της. Ο Αμφιτρύωνας είναι ο εκδικητής όχι εν είδει εξαγνισμού για το φόνο του πεθερού του, αλλά επειδή η Αλκμήνη τον βλέπει ως τον κοντινότερο συγγενή της. Η Αλκμήνη δεν τον αφήνει να ανεβεί στο συζυγικό κρεββάτι, προτού φέρει σε πέρας την εκδίκηση του θανάτου των αδερφών της.
[11] Άλλο όνομα των Ταφίων από τον Τηλεβόα, πατέρα του Πτερέλαου, βασιλιά των Ταφίων. Τα δύο ονόματα (Τάφιοι και Τηλεβόες) αναφέρονται συνήθως μαζί στις πηγές, ενώ το Μέγα Ετυμολογικόν (748. 41) ισχυρίζεται ότι το όνομα Τηλεβόες είναι αρχαιότερο από το Τάφιοι και ότι οι Τάφιοι ήταν Φοίνικες στην καταγωγή που ήρθαν μαζί με τον Κάδμο, γενάρχη των Θηβαίων. Φαίνεται, όμως, ότι οι Τηλεβόες ήταν οι αρχικοί κάτοικοι της Ακαρνανίας: στο Στράβωνα (10. 461) οι Τηλεβόες κατοικούσαν στη δυτικής Ακαρνανίας, απέναντι από το νησί των Ταφίων, το οποίο κατέλαβαν αργότερα.
[12] Το γεγονός ότι ο ποιητής αποκαλεί τους Ταφίους ήρωες, παρόλο που είναι πειρατές δεν πρέπει να μας εκπλήσσει. Η ιδιότητα του πειρατή δε θεωρούνταν ατιμωτική. Βλ. Θουκ. 1. 5.
[13] Ήταν μάρτυρες με την έννοια ότι κάθε όρκος γίνεται στο όνομα των θεών.
[14] Όπως φαίνεται από το στίχο 28 όλα ήταν ένα σχέδιο του Δία, για να μπορέσει να συνευρεθεί με την Αλκμήνη, όσο θα έλειπε ο Αμφιτρύωνας.
[15] Στο πρωτότυπο πλήξιπποι, κυριολ. αυτοί οι οποίοι πλήττουν τα άλογα, προφανώς για να σύρουν το άρμα. Οι Βοιωτοί ήταν φημισμένοι στην αρχαιότητα για το ιππικό τους, αφού η πεδιάδα της Βοιωτίας καλείται ιπποτρόφος.
[16] Δηλ. δεν μπορούν να καθησυχάσουν την ορμητική πνοή τους για πόλεμο, με αποτέλεσμα αυτή να υπερβαίνει ακόμη και τις ασπίδες τους.
[17] Δηλ. δεν πολεμούν από μακριά με τόξα και βέλη, αλλά από κοντά με τα δόρατά τους. Όπως εξηγεί ο Ησύχιος αγχέμαχοι είναι οι εγγύθεν μαχόμενοι. Η μάχη σώμα με σώμα θεωρούνταν ανώτερη από άποψη ανδρείας από τη μάχη εκ του μακρόθεν. Στην Ιλιάδα (Ν 713 κ.εξ.) οι Λοκροί παρουσιάζονται αντίθετα ως μαχητές ελαφρά οπλισμένοι που πολεμούν εκ του μακρόθεν. Την αντίθεση ανάμεσα στον Όμηρο και την Ασπίδα σχετικά με τον τρόπο που πολεμούν οι Λοκροί παρατηρούν και τα σχόλια Σ.
[18] Ο Αμφιτρύωνας ήταν γιος του Αλκαίου, αδερφού του Ηλεκτρύωνα. Από τον παππού του Αλκαίο ο Ηρακλής ονομαζόταν και Αλκείδης.
[19] Παρατηρούμε πώς ο ποιητής προσπαθεί να ηθικοποιήσει τη μοιχεία που διαπράττει ο Δίας: το απώτερο σχεδιό του δεν είναι τόσο να συνευρεθεί με την Αλκμήνη, όσο να φέρει στον κόσμο έναν γιο, ο οποίος θα βοηθήσει και τους θεούς (βλ. Θεογ. 520) και τους ανθρώπους. Αυτή η αντίληψη επαναλαμβάνεται στους στίχους 34 και 94, όπου οι πράξεις του Ηρακλή παρουσιάζονται ως αποστολή εντεταλμένη από τον ουρανό. Είναι φανερή η θεολογίζουσα τάση των αρχαίων Ελλήνων σε σχέση με τον Ηρακλή (αλλά και το Θησέα): ο Ηρακλής στην ελληνική φαντασία έχει την αποστολή του κοσμοκράτορα (Ιλ. T 103 κ.εξ.), του σωτήρα, όπως εδώ, του συμβόλου της ευεργεσίας και του μόχθου.
[20] Ο ποιητής δε μας αναφέρει ποιος ήταν ο δόλος του Δία, ίσως επειδή η ιστορία ήταν καλά γνωστή στους ακροατές του. Από άλλες πηγές γνωρίζουμε ότι ο Δίας πήρε τη μορφή του Αμφιτρύωνα και ενώθηκε με την Αλκμήνη.
[21] Όρος της Βοιωτίας, όπου λεγόταν ότι είχε κεραυνωθεί ο Τυφωέας από το Δία.
[22] Όρος των Θηβών, όπου σύμφωνα με το μύθο είχε τη φωλιά της η Σφίγγα.
[23] Η εικόνα του Δία, ο οποίος είναι καθισμένος στην κορυφή του Φίκιου όρους, μιμείται την ομηρική εικόνα του Δία που κάθεται πάνω στην Ίδη.
[24] Ο ποιητής φαίνεται εδώ φαίνεται συνειδητά να έρχεται σε αντίθεση με τον Όμηρο. Στην Οδύσσεια ο 504 ο Τηλέμαχος σκοπεύει να πάει πρώτα στους αγρούς και τους βοσκούς του και έπειτα στη μητέρα του. Τα χωράφια, οι δούλοι, οι βοσκοί, τα βοσκοτόπια αποτελούσαν μέγιστο μέλημα για τον αρχηγό του οίκου. Με την αντιστροφή στη συμπεριφορά του Αμφιτρύωνα τονίζεται ο μεγάλος ερωτικός του πόθος για την Αλκμήνη.
[25] Οι στίχοι 42-5 είναι νόθοι και παρεμβλήθηκαν με τον προφανή σκοπό να υποκαταστήσουν τους στίχους 39-41, οι οποίοι ίσως να ήταν ενοχλητικοί με τη συμπαράθεση της Αλκμήνης και των δούλων και βοσκών του αγρού. Πράγματι, το τέλος του νόθου στίχου 45 ανακαλεί το τέλος του γνήσιου στίχου 38, μια τεχνική γνωστή και από άλλες παρόμοιου είδους παρεμβολές. Επίσης, ο ποιητής των γνήσιων στίχων δε φαίνεται να έχει την πρόθεση να αναφερθεί εκτενώς στον κόπο που κατέβαλλε ο Αμφιτρύωνας στη μάχη, αλλά να μεταβεί αμέσως μετά τις περιπτύξεις της Αλκμήνης με το Δία στις περιπτύξεις της Αλκμήνης με τον Αμφιτρύωνα. Το λόγο μας το δίνει ένα σχόλιο, το οποίο αναφέρει ότι ο Αμφιτρύωνας πηγαίνει κατευθείαν μετά το Δία στο κρεββάτι της γυναίκας του, επειδή ήταν στο σχέδιο του θεού να μην κατηγορηθεί η Αλκμήνη για μοιχεία. Ο χαλεπός πόνος του Αμφιτρύωνα δεν ενδιαφέρει τον ποιητή, ο οποίος έκανε μερικούς υπαινιγμούς σ’ αυτόν στους προηγούμενους στίχους. Οι παρεμβλητοί στίχοι 42-5 μιμούνται τους ομηρικούς στίχους ε 394-8 της της Οδύσσειας.
[26] Η έκφραση είναι τυπική και συναντάται ήδη στον Όμηρο (Ιλ. Γ 54 / 64). Τα δώρα της Αφροδίτης είναι η χάρις, η οποία ισοδυναμεί εδώ, σε μια ηδονιστική χροιά, με τα αφροδίσια, την ευχαρίστηση του έρωτα. Πβ. τις παρόμοιες εκφράσεις στον ομηρικό ύμνο στη Δήμητρα (στ. 102), στην Αφροδίτη (στ. 2) κ.α.
[27] Τον Ιφικλή.
[28] Ο Ιφικλής δεν αναφέρεται ούτε στον Όμηρο, ούτε στα γνήσια έργα του Ησιόδου. 

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η ετυμολογία της λέξης αριστερός (και το όνομα της Αριάδνης)

Η λέξη ἀριστερός συνδέεται από τους γλωσσολόγους με τη λέξη ἄριστος. Το πρόσφυμα -τερος διατηρεί εδώ την πρωταρχική του αντιθετική σημασία (= αυτός που είναι στα αριστερά σε αντίθεση με αυτόν που είναι στα δεξιά -πβ. δεξιτερός = δεξιός, ὀρέστερος = ο ορεινός σε αντίθεση με τον πεδινό). Η λέξη επομένως σχηματίστηκε προτού το πρόσφυμα αποκτήσει την κυρίως συγκριτική σημασία που έχει στα «ομαλά» συγκριτικά (όπως π.χ. σεμνός, σεμνότερος). Η αρχική σημασία του αριστερός, συνεπώς, ήταν «άριστος». Η τοπική σημασία προήλθε από την μαντική τέχνη ως ευφημισμός: οι οιωνοί που έρχονταν από τα αριστερά θεωρούνταν δυσοίωνοι και η λέξη αριστερός χρησιμοποιήθηκε με ευφημιστικό τρόπο (= «αυτός που έρχεται από την καλή μεριά». Πβ. και την εξίσου ευφημιστική χρήση του επιθέτου εὐώνυμος, «αυτός που έχει καλό όνομα», = αριστερός).  
Με τη σειρά της η λέξη ἄριστος περιέχει το υπερθετικό πρόσφυμα -ιστος και αποτελεί υπερθετικό βαθμό του συγκριτικού ἀρείων (καλύτερος). Στην ίδια ομάδα λέξεων ανήκει και το πρό…