Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Ο Τήλεφος του Αρχίλοχου (P. Oxy. 4708)


Σχετικά πρόσφατο (2004) παπυρικό απόσπασμα από την Οξύρρυγχο (POxy. 4708) μας χάρισε εκτενές κομμάτι από ελεγεία του Αρχίλοχου (7ος αιώνας π.Χ.). Το απόσπασμα πρέπει να αποτελούσε τμήμα αλεξανδρινής έκδοσης των ελεγειών του. Αποτελεί το αρχαιότερο δείγμα ελεγείας που περιλαμβάνει αφήγηση μυθικών γεγονότων. Το απόσπασμα διακρίνεται σε δύο ενότητες: Α) στίχοι 1-3, όπου ο ποιητής απευθύνεται σε κάποιο ανώνυμο ακροατήριο και προσπαθεί να δικαιολογήσει τη δυνατότητα της υποχώρησης και της φυγής σε μια μάχη. Οι θεοί είναι πολύ δυνατοί. Αν το θέλουν, μπορούν να τρέψουν σε φυγή ακόμη και τους πιο ρωμαλέους πολεμιστές. Μερικές φορές πρέπει να ξέρεις πότε να υποχωρείς στη μάχη. Β) στίχοι 4-25: ο Αρχίλοχος θεμελιώνει την άποψή του με ένα μυθολογικό παράδειγμα: ακόμη και οι Αχαιοί του Αγαμέμνονα, που πολλοί ήταν ήρωες, γιοι και αδερφοί θεών, τράπηκαν σε φυγή από τον Τήλεφο, γιο του Ηρακλή. Το μυθολογικό παράδειγμα δεν αναπτύσσεται με γραμμική αφήγηση: πρώτα γίνεται περιγραφή της φυγής των Αχαιών μπροστά στον Τήλεφο και κατόπιν δίνεται το πώς έφτασαν στη χώρα του Τήλεφου. Για να καταλάβουμε το μυθικό παράδειγμα πρέπει να πούμε δυο λόγια για το μύθο του Τήλεφου: ο Τήλεφος ήταν γιος του Ηρακλή από την Αύγη, κόρη του βασιλιά της Τεγέας στην Αρκαδία (βλ. το χαρακτηρισμό «Αρκάδας Τήλεφος» στο ποίημα). Αργότερα έγινε βασιλιάς της Μυσίας στη Μικρά Ασία, διαδεχόμενος τον ντόπιο βασιλιά Τεύθραντα. Οι Αχαιοί του Αγαμέμνονα, πηγαίνοντας για την Τροία, έχασαν το δρόμο τους κι έφτασαν στην ακτή της Μυσίας, νομίζοντας ότι είχαν φτάσει στην Τροία. Στη μάχη που ακολούθησε υπέστησαν ντροπιαστική ήττα από τον Τήλεφο (γεμίζοντας τον ποταμό Κάικο με πτώματα), τον οποίο ενθαρρύνει με θεϊκή επιφάνεια ο ίδιος ο πατέρας του Ηρακλής.      


Περαιτέρω σχολιασμός
Ορισμένα από τα στοιχεία που καθιστούν πολύ ενδιαφέρον το νέο αυτό απόσπασμα του ποιητή είναι το γεγονός ότι μπορεί να συνδέεται με το τμήμα εκείνο της ποίησής του το σχετιζόμενο με τον αποικισμό της Θάσου από την Πάρο. Όπως είναι γνωστό, οι Πάριοι συνάντησαν αντίσταση στην προσπάθειά τους να αποικίσουν το νησί, κάτι που μπορεί να αντανακλάται εδώ στο μυθικό παράδειγμα του Τήλεφου, ο οποίος αντιστέκεται στους εισβολείς. Ο Αρχίλοχος γενικά δεν φαίνεται να ήταν ιδιαίτερα ενθουσιασμένος με την προοπτική αποικισμού του νησιού της Θάσου και επικρίνει τους ηγέτες της Πάρου. Δεν αποκλείεται ο ποιητής μας με την παρούσα ελεγεία  να παραλληλίζει τον αποικισμό του νησιού  της Θάσου με την προσπάθεια των  Αχαιών να καταλάβουν την χώρα του Τήλεφου από λάθος, υποδεικνύοντας έτσι με έμμεσο τρόπο ότι και ο αποικισμός της Θάσου ήταν κάτι λανθασμένο. Αλλού παρομοιάζει το νησί της Θάσου με ράχη γαϊδάρου, υπαινισσόμενος την φτώχεια της.
Ιδιαίτερα ενδιαφέρον είναι το γεγονός ότι ο Τήλεφος αποκαλείται Αρκασίδης, δηλαδή Αρκάδας στην καταγωγή από την πλευρά της μητέρας του. Δεν πρόκειται για τυχαία χρήση του επιθέτου από τον Αρχίλοχο, αλλά ο ποιητής στοχεύει στο να προκαλέσει το ενδιαφέρον του κοινού του για τα κατορθώματα του ήρωα και ίσως να το κάνει να ταυτιστεί σε ένα βαθμό μαζί του. Κι αυτό, επειδή οι ίδιοι οι Πάριοι  θεωρούσαν ότι κατάγονταν από κάποιον Πάρο, γιο του Παρράσιου, ο οποίος μετανάστευσε από την Αρκαδία στην Πάρο.
Ένα επιπλέον ενδιαφέρον στοιχείο του κειμένου είναι η σύνδεση του Τήλεφου  με τον Ηρακλή, ο οποίος εμφανίζεται αυτοπροσώπως στη μάχη για να στηρίξει ηθικά τον γιο του. Ο Ηρακλής συνδεόταν με την Πάρο, καθώς πέρασε από εκεί γυρνώντας από την Τροία, ενώ οδήγησε και μερικούς Πάριους με καταγωγή από την Κρήτη στη Θάσο, γεγονός που μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως  μυθικό πρότυπο για να δικαιολογήσει τον αποικισμό του νησιού από τους Πάριους της εποχής του Αρχίλοχου. Σύμφωνα με άλλες εκδοχές του μύθου η σύλληψη του Τήλεφου έγινε από την ένωση του Ηρακλή και της Αύγης στο νησί της Πάρου. Συνεπώς ο Τήλεφος αποτελούσε έναν ήρωα, ο οποίος είχε συνδέσεις με το νησί της Πάρου και δύσκολα θα μπορούσε να εκληφθεί από το κοινό του Αρχίλοχου ως εχθρικό πρόσωπο.
Ένα άλλο σημείο που πρέπει να επισημανθεί είναι η αναφορά στον ποταμό Κάικο και στο γεγονός ότι γεμίζει εξαιτίας του Τήλεφου με αίμα αχαϊκό. Αυτό θυμίζει έντονα το κοκκίνισμα του Σκάμανδρου από τη σφαγή των Τρώων που πραγματοποιεί ο Αχιλλέας. Το λεπτό λογοτεχνικό παιχνίδι ενισχύεται από το γεγονός ότι είναι ο γιος του Αχιλλέα, ο Νεοπτόλεμος, ο οποίος θα σκοτώσει τον γιο του Τήλεφου,  τον Ευρύπυλο, που πολεμά στο πλευρό των Τρώων.  

Τέλος είναι πολύ πιθανό ότι η ελεγεία αυτή δεν εκτελέστηκε δημόσια, αλλά ιδιωτικά σε κάποιο συμπόσιο, ανήκει επομένως στον κύκλο των συμποτικών πολιτικών ποιημάτων του Αρχίλοχου. Αυτά τα  συμπόσια μεταξύ ανδρών που μοιράζονταν τις ίδιες πολιτικές πεποιθήσεις αποτελούσαν συχνά την ευκαιρία να εκθέσει ο ποιητής τις πολιτικές του απόψεις για φλέγοντα ζητήματα της εποχής, όπως άλλωστε μπορούμε να δούμε και από την περίπτωση του Αλκαίου στη Λέσβο.

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΠΟΔΟΣΗ
Αν (τη φυγή που την προκάλεσε) θεού η κρατερή ανάγκη
δεν πρέπει ανανδρία και δειλία να την ονομάζουμε,
τότε σωστά από τα φονικά χτυπήματα τρέξαμε να σωθούμε. Υπάρχει κατάλληλη στιγμή και για την υποχώρηση.
Κάποτε μόνος του ο Αρκάδας Τήλεφος
έτρεψε σε φυγή στρατό Αργείων μέγα, κι εκείνοι, οι ρωμαλέοι, 
υποχωρούσανε. Στ’ αλήθεια των θεών η θέληση τόση δύναμη είχε,
κι ας ήταν μαχητές. Στέναζε ο Κάικος με τα πολλά νερά
απ' τους νεκρούς που πέφτανε κι η πεδιάδα
της Μυσίας. Κείνοι στην αμμουδιά της βουερής της θάλασσας,
αφανισμένοι από το χέρι αντρός αμείλικτου,
σκορπίσανε με βιάση, οι Αχαιοί που ‘χουν καλές κνημίδες.
Μετά χαράς μπήκαν στα πλοία τα ταχύπορα,
παιδιά αθανάτων κι αδελφοί που ο Αγαμέμνων
στην Ίλιο έφερνε την ιερή να πολεμήσουνε.
Τον δρόμο τους είχανε χάσει κι έφτασαν στην αμμουδιά,
στου Τεύθραντα παράπεσαν τη θελκτική την πόλη .
Γεμάτοι ορμή, αυτοί και τ’ άλογά τους,
από αστοχασιά πικράθηκαν πολύ μες στην καρδιά τους.
Νόμισαν πως θα μπαίνανε ταχιά στην Τροία που 'χει ψηλές τις πύλες,
πατούσαν όμως μάταια της Μυσίας τη σιτοφόρα γη.
Ο Ηρακλής ήρθε να συναντήσει, με δυνατή φωνή, το γιο του Τήλεφο, τον γενναιόκαρδο.
Κι ήτανε φύλακας αυτός αμείλικτος στη φονική τη μάχη
σηκώνοντας κακιά φυγή στους Δαναούς,
στέκοντας πρόμαχος για χάρη του πατρός του.

[Σταύρος Γκιργκένης]



Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

Thesaurus gemmarum antiquarum astriferarum (Θησαύρισμα Αρχαίων Αστροφόρων Λίθων-200 εικόνες), Florentiae 1750

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 1, Roma 1767

MUSEUM CORTONENSE, ROMA 1750

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

MUSEUM FLORENTINUM, 1734, 80 ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΓΛΥΠΤΩΝ

Giovanni Gaetano Bottari, Musei capitolini Tomus Primus, Roma 1741 (53 ΠΡΟΤΟΜΕΣ ΔΙΑΣΗΜΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ)

Giovanni Gaetano Bottari, Musei capitolini Tomus Secundus, Roma 1741 (50 ΠΡΟΤΟΜΕΣ ΡΩΜΑΙΩΝ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΩΝ)

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

Ετυμολογική διερεύνηση του ονόματος της θεάς Αρτέμιδος

Κατά τη διερεύνηση του χαρακτήρα μιας τόσο πολυσήμαντης και πολυεπίπεδης θεότητας, είναι ιδιαίτερα χρήσιμη αρχικά η εξέταση του ονόματός της, καθώς στο παρελθόν ήταν διαδεδομένη η αντίληψη ότι η φύση και ο χαρακτήρας ενός προσώπου, το ‘σημαινόμενο’, καθρεφτίζεται στο όνομά του, το ‘σημαίνον’. Επομένως οι διάφορες ετυμολογικές προσεγγίσεις του ονόματός της στην αρχαία, αλλά και στη σύγχρονη εποχή, δεν μπορεί παρά να είναι αποκαλυπτικές για τη φύση της θεάς, όπως αυτή έγινε αντιληπτή τόσο από τους αρχαίους, όσο και από τους σύγχρονους μελετητές. Στο όνομα λοιπόν Ἄρτεμις ή στη δωρική του μορφή Ἄρταμις εχει αναγνωριστεί η λέξη ἄρταμος δηλαδή ‘σφαγέας’, ετυμολογία που συνδέεται άμεσα με τη βίαιη φύση της θεάς και φυσικά τη στενή της σχέση με το θάνατο. Άλλοι πιστεύουν ότι προέρχεται από τη λέξη ἀρτεμής, η οποία σημαίνει ‘ήρεμος, ήσυχος, ακίνητος’, ως εξής: π τορτεμ ποιεν· λγεται γρ θες ναιρετικ τν γυναικν·… π τορτεμς παρωνμως ρτεμις, τουτστιν γις κανεπληπτος …