Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Σοφιστική: ο πρώτος Διαφωτισμός της ανθρωπότητας


Η στροφή προς τον άνθρωπο, την οποία σηματοδοτεί αυτό που στη νεότερη εποχή θεωρήθηκε ως ο πρώτος Διαφωτισμός της ανθρωπότητας, υπήρξε σπόρος και καρπός μιας εποχής, η οποία χαρακτηρίζεται από τη διαρκή ταλάντευση ανάμεσα στον πιο ακραίο ριζοσπαστισμό και την πιο ακραιφνή συντηρητικότητα, μια πάλη ανάμεσα σε πνεύματα γεμάτα ανησυχία, που άλλοτε αγωνιούν, επί σκηνής λόγου χάριν, να διασώσουν και να υπερασπιστούν με μια καταπληκτική ευρηματικότητα την παράδοση που κλονίζεται, όπως ο Αριστοφάνης, και άλλοτε με πείσμα ρηξικέλευθο να ξηλώσουν τον ιστό ενός τρόπου σκέψης που είχε υφανθεί από την ίδια αυτή παράδοση.
Τα πνεύματα του δεύτερου τύπου, οι Σοφιστές, δεν υπήρξαν το αποτέλεσμα μιας παρθενογένεσης. Ήταν η συνέχεια, σε ένα άλλο μονοπάτι, μιας παράδοσης, όσο παράδοξο κι αν μοιάζει αυτό για κάποιους που αρνούνται εν γένει τις παραδόσεις. Είναι τα γόνιμα παιδιά της προσωκρατικής διανόησης και κριτικής, οι επάξιοι συνεχιστές, σε άλλα πεδία  ενδιαφερόντων, της αμφισβήτησης.
Οι Σοφιστές ανάμεσα σε άλλα συνέχισαν την κριτική της παραδοσιακής θρησκείας. Το τελικό αποτέλεσμα της κριτικής που ξεκινά με τον Ξενοφάνη είναι η όλο πίκρα και αγωνία, όπως θέλω να πιστεύω, κραυγή ενός ύστερου εκπροσώπου της Σοφιστικής, του Θρασύμαχου: οι θεοί δεν προσέχουν τα ανθρώπινα, διαφορετικά δεν θα αδιαφορούσαν για το ύψιστο αγαθό, την δικαιοσύνη. Εδώ ενυπάρχει η μέγιστη μορφή: οι θεοί με τον τρόπο τους υποθάλπουν την αδικία. Και εδώ κρύβεται υπόνοια αθεΐας: τέτοιοι θεοί δεν μπορούν να υπάρχουν.
Η θεώρηση εκ μέρους των Σοφιστών της θρησκείας και άλλων καθοσιωμένων από τον χρόνο παραδόσεων ως κοινωνικών φαινομένων τους οδήγησε στο να αποπειραθούν να ερμηνεύσουν τη θέσμιση της ανθρώπινης κοινωνίας πέρα από οποιαδήποτε υπερφυσική παρέμβαση. Οι θεωρίες τους, λοιπόν, μέσα στην διαφορά τους δομούνται από τα ίδια στοιχειακά υλικά και έχουν την ίδια ερμηνευτική πρόθεση, είτε θα τις χαρακτηρίζαμε ανθρωπολογικές (Πρόδικος), είτε ψυχοκοινωνιολογικές (Κριτίας), είτε αγνωστικιστικές (Πρωταγόρας). Οι θεωρίες αυτές προκάλεσαν την οργή της κοινωνίας της εποχής του Περικλή: αναφέρεται μια ολόκληρη σειρά από καταδίκες που έχουν οπωσδήποτε κάποια πραγματική βάση, παρά το ότι αναμφίβολα υποκρύπτουν και κάποια υπερβολή. Οι καταδίκες αυτές οφείλονται στο ότι αντίθετα με τους Προσωκρατικούς, των οποίων οι αναζητήσεις αναφορικά με τις απαρχές και τη φύση του κόσμου έβρισκαν μικρή απήχηση σε ευρύτερα κοινωνικά στρώματα, οι Σοφιστές υπήρξαν σε πολλά επίπεδα διδάσκαλοι με ευρύτερη προοπτική, άνθρωποι που εννοούσαν να διαμορφώσουν ανθρώπους, συνεπώς πολίτες. Οι ριζοσπαστικές τους απόψεις από ένα σημείο και έπειτα άρχισαν να κλονίζουν τα θεμέλια της παραπαίουσας και ηττημένης πολιτείας των Αθηνών και φυσικά πλήρωσαν το τίμημα.

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

Thesaurus gemmarum antiquarum astriferarum (Θησαύρισμα Αρχαίων Αστροφόρων Λίθων-200 εικόνες), Florentiae 1750

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 1, Roma 1767

MUSEUM CORTONENSE, ROMA 1750

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

MUSEUM FLORENTINUM, 1734, 80 ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΓΛΥΠΤΩΝ

Giovanni Gaetano Bottari, Musei capitolini Tomus Primus, Roma 1741 (53 ΠΡΟΤΟΜΕΣ ΔΙΑΣΗΜΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ)

Giovanni Gaetano Bottari, Musei capitolini Tomus Secundus, Roma 1741 (50 ΠΡΟΤΟΜΕΣ ΡΩΜΑΙΩΝ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΩΝ)

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

Ετυμολογική διερεύνηση του ονόματος της θεάς Αρτέμιδος

Κατά τη διερεύνηση του χαρακτήρα μιας τόσο πολυσήμαντης και πολυεπίπεδης θεότητας, είναι ιδιαίτερα χρήσιμη αρχικά η εξέταση του ονόματός της, καθώς στο παρελθόν ήταν διαδεδομένη η αντίληψη ότι η φύση και ο χαρακτήρας ενός προσώπου, το ‘σημαινόμενο’, καθρεφτίζεται στο όνομά του, το ‘σημαίνον’. Επομένως οι διάφορες ετυμολογικές προσεγγίσεις του ονόματός της στην αρχαία, αλλά και στη σύγχρονη εποχή, δεν μπορεί παρά να είναι αποκαλυπτικές για τη φύση της θεάς, όπως αυτή έγινε αντιληπτή τόσο από τους αρχαίους, όσο και από τους σύγχρονους μελετητές. Στο όνομα λοιπόν Ἄρτεμις ή στη δωρική του μορφή Ἄρταμις εχει αναγνωριστεί η λέξη ἄρταμος δηλαδή ‘σφαγέας’, ετυμολογία που συνδέεται άμεσα με τη βίαιη φύση της θεάς και φυσικά τη στενή της σχέση με το θάνατο. Άλλοι πιστεύουν ότι προέρχεται από τη λέξη ἀρτεμής, η οποία σημαίνει ‘ήρεμος, ήσυχος, ακίνητος’, ως εξής: π τορτεμ ποιεν· λγεται γρ θες ναιρετικ τν γυναικν·… π τορτεμς παρωνμως ρτεμις, τουτστιν γις κανεπληπτος …