Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

O κιθαριστής και το τζιτζίκι


(Από τη Βιβλιοθήκη του Φωτίου)

Η πέμπτη διήγηση του Κόνωνα αφηγείται την ιστορία του Αρίστωνος από το Ρήγιο και του Ευνόμου  από τους  (Επιζεφύριους) Λοκρούς, οι οποίοι ήταν κιθαρωδοί∙ (μας λέει) πώς έφτασαν στους Δελφούς και ότι οι κάτοικοι του Ρηγίου και οι Λοκροί, που χωρίζονται  από ένα ποτάμι με το όνομα Άληξ, έχουν οι δεύτεροι τζιτζίκια τα οποία τραγουδούν, ενώ οι πρώτοι τζιτζίκια που είναι άφωνα. Καθώς ο Εύνομος ανταγωνιζόταν στο τραγούδι με τον (Αρίστωνα τον) Ρηγίνο, κατόρθωσε να επικρατήσει του ανταγωνιστή του χάρη στο τραγούδι ενός τζίτζικα: εκείνη την εποχή η μουσική αρμονία ήταν επτάχορδη και όταν έσπασε μία από τις χορδές,  ένα τζιτζίκι πέταξε πάνω στην κιθάρα του Ευνόμου και αναπλήρωσε την σπασμένη χορδή στο υπόλοιπο του τραγουδιού.

Όλοι οι συγγραφείς οι οποίοι αναφέρονται σε αυτήν την μικρή ιδιόμορφη ιστορία έχουν να προσθέσουν και κάτι που μας βοηθά να κατανοήσουμε την περιληπτική αναδιήγησή της από τον Φώτιο. Ο Κόνων συνδυάζει μεταξύ τους στοιχεία ποικίλης προέλευσης, άλλα από τα οποία σχετίζονταν με τους Επιζεφύριους Λοκρούς και άλλα με τους Δελφούς. Τα τζιτζίκια της περιοχής των Επιζεφύριων Λοκρών φαίνεται ότι ήταν γενικά διάσημα, επειδή αλλού αναφέρονται σε συμφραζόμενα που δεν έχουν να κάνουν απολύτως τίποτα με την ιστορία που αναπτύσσεται εδώ. Επιπλέον η ιστορία για τα τζιτζίκια στις δύο απέναντι όχθες του ίδιου ποταμού που διέφεραν στο ότι τα μεν ήταν σιωπηλά, ενώ τα άλλα τραγουδούσαν, μπορεί να στηρίζεται σε κάποιο παρατηρημένο φαινομένο, αφού ο όρος τέττιξ χρησιμοποιούνταν και για άφωνα έντομα που έμοιαζαν με τα τζιτζίκια, αλλά και για τα καθαυτό τζιτζίκια που τραγουδούν. Οι περισσότεροι από τους συγγραφείς που αναφέρονται στο περιστατικό του διαγωνισμού των Δελφών δεν μνημονεύουν τα τζιτζίκια της Ιταλίας, ούτε λένε ότι ο ανταγωνιστής  του Ευνόμου  ήταν από το Ρήγιο, μολονότι βεβαιώνουν ότι ο ίδιος ο Εύνομος ήταν από τους Λοκρούς. Από ορισμένους συγγραφείς μαθαίνουμε ότι ο διαγωνισμός έγινε κατά τη διάρκεια των περίφημων  Πυθίων. Ορισμένοι λένε ότι υπήρχε στους Δελφούς ή εναλλακτικά στους Λοκρούς ένα άγαλμα το οποίο αναπαριστούσε κάποιον κιθαρωδό, στου οποίου την κιθάρα καθόταν ένας τζίτζικας. Για τους αρχαίους το τζιτζίκι ήταν σύμβολο της μουσικής και συνδεόταν με τις Μούσες, τον Απόλλωνα, την κιθάρα και τους ποιητές. Το ίδιο το όνομα του Ευνόμου έχει εμφανή σημασία, αφού αποτελείται από το επίρρημα εὖ και τη λέξη νόμος, η οποία είχε τη σημασία ενός είδους μελωδίας ή τραγουδιού. Μία από τις Μούσες ονομαζόταν Ευνομία. Υποτίθεται ότι το άγαλμα του μουσικού με το τζιτζίκι το είχε αφιερώσει ο ίδιος ο Εύνομος στον Απόλλωνα από ευγνωμοσύνη για την παρέμβαση του τζίτζικα. Η αναφορά στην επτάχορδη αρμονία, η οποία μοιάζει κάπως άσχετη στα συμφραζόμενα της περίληψης, αποκτά την πραγματική της σημασία από άλλες πηγές, όπου μαθαίνουμε ότι ο τζίτζικας αντικατέστησε ακριβώς την έβδομη χορδή. Η ιστορία του Ευνόμου  ή τουλάχιστον το κομμάτι της που έχει να κάνει με τους Δελφούς μπορεί να αποτελεί ένα αίτιον για την παρουσία του αγάλματος του μουσικού με τον τζίτζικα στον ιερό χώρο.  

Το όνομα του Αρίστωνος δεν αναφέρεται στα χειρόγραφα του Φωτίου, μας είναι ωστόσο γνωστό από τον Στράβωνα και τον Αντιγόνο που αναφέρονται σε μια εκδοχή της ίδιας ιστορίας. Η απώτερη πηγή της ιστορίας μπορεί να είναι ο Τίμαιος ο ιστορικός. Οι Λοκροί είχαν προειδοποιηθεί για την αλαζονεία τους με την προειδοποίηση ότι τα τζιτζίκια της γης τους θα τραγουδήσουν στο έδαφος, δηλαδή ότι η χώρα τους θα λεηλατούνταν και τα δέντρα τους θα κόβονταν. Η προειδοποίηση αποδίδεται στον Στησίχορο. Το φαινόμενο του ποταμού και τον τζιτζικιών του, αλλά όχι η ιστορία του μουσικού διαγωνισμού, αναφέρεται από τον Διόδωρο, τον Παυσανία, τον Αιλιανό, τον Πλίνιο και άλλους. Η σιωπή των τζιτζικιών του Ρηγίου εξηγείται σε μια άλλη ιστορία, όπου ο Ηρακλής παρουσιάζεται να ενοχλείται από το θόρυβό τους.  Όταν ζήτησε από τους θεούς να σιωπήσουν τα τζιτζίκια, εκείνοι ικανοποίησαν την επιθυμία του. Σε χριστιανικές ιστορίες ο άγιος ζητά από τα τζιτζίκια να σιωπήσουν, ώστε να μπορέσει να προσευχηθεί με την ησυχία του, ή εναλλακτικά να τον βοηθήσουν στην ψαλμωδία του προς το Θεό. Σύμφωνα με ορισμένους συγγραφείς ήταν ο ίδιος ο Απόλλωνας μεταμορφωμένος σε τζίτζικα, ο οποίος βοήθησε τον Εύνομο. Πάνω σε πολύτιμους λίθους εικονίζεται ορισμένες φορές ένας τζίτζικας σε μεγάλο μέγεθος να στέκεται όρθιος και να παίζει κιθάρα. Ο όρος τερέτισμα  και  το ρήμα τερετίζω χρησιμοποιούνται και για το τραγούδι του τζίτζικα, αλλά και για τη μουσική διαφόρων εγχόρδων οργάνων. 

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

Thesaurus gemmarum antiquarum astriferarum (Θησαύρισμα Αρχαίων Αστροφόρων Λίθων-200 εικόνες), Florentiae 1750

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 1, Roma 1767

MUSEUM CORTONENSE, ROMA 1750

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

MUSEUM FLORENTINUM, 1734, 80 ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΓΛΥΠΤΩΝ

Giovanni Gaetano Bottari, Musei capitolini Tomus Primus, Roma 1741 (53 ΠΡΟΤΟΜΕΣ ΔΙΑΣΗΜΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ)

Giovanni Gaetano Bottari, Musei capitolini Tomus Secundus, Roma 1741 (50 ΠΡΟΤΟΜΕΣ ΡΩΜΑΙΩΝ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΩΝ)

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

Ετυμολογική διερεύνηση του ονόματος της θεάς Αρτέμιδος

Κατά τη διερεύνηση του χαρακτήρα μιας τόσο πολυσήμαντης και πολυεπίπεδης θεότητας, είναι ιδιαίτερα χρήσιμη αρχικά η εξέταση του ονόματός της, καθώς στο παρελθόν ήταν διαδεδομένη η αντίληψη ότι η φύση και ο χαρακτήρας ενός προσώπου, το ‘σημαινόμενο’, καθρεφτίζεται στο όνομά του, το ‘σημαίνον’. Επομένως οι διάφορες ετυμολογικές προσεγγίσεις του ονόματός της στην αρχαία, αλλά και στη σύγχρονη εποχή, δεν μπορεί παρά να είναι αποκαλυπτικές για τη φύση της θεάς, όπως αυτή έγινε αντιληπτή τόσο από τους αρχαίους, όσο και από τους σύγχρονους μελετητές. Στο όνομα λοιπόν Ἄρτεμις ή στη δωρική του μορφή Ἄρταμις εχει αναγνωριστεί η λέξη ἄρταμος δηλαδή ‘σφαγέας’, ετυμολογία που συνδέεται άμεσα με τη βίαιη φύση της θεάς και φυσικά τη στενή της σχέση με το θάνατο. Άλλοι πιστεύουν ότι προέρχεται από τη λέξη ἀρτεμής, η οποία σημαίνει ‘ήρεμος, ήσυχος, ακίνητος’, ως εξής: π τορτεμ ποιεν· λγεται γρ θες ναιρετικ τν γυναικν·… π τορτεμς παρωνμως ρτεμις, τουτστιν γις κανεπληπτος …