Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Οι κόρες του Ήλιου: οι χαμένες Ηλιάδες του Αισχύλου



Οι κόρες του Ήλιου, οι Ηλιάδες, είχαν ως θέμα τους τον μύθο του Φαέθοντα, ο οποίος πάνω στον ενθουσιασμό του, καθώς οδηγούσε το άρμα του πατέρα του, του Ήλιου, προκάλεσε ζημιές στη γη, με αποτέλεσμα να οργιστεί ο Δίας και να τον τιμωρήσει χτυπώντας τον με κεραυνό και προκαλώντας την πτώση του στον ποταμό Ηριδανό.  Οι αδερφές του, οι Ηλιάδες, από τη θλίψη τους για το θάνατο του αδερφού τους, έκλαιγαν ασταμάτητα. Ο Δίας τις λυπήθηκε και τις μεταμόρφωσε σε λευκές, ενώ τα δάκρυά τους έσταζαν από τον κορμό των δέντρων σαν κεχριμπάρι. Μ’ αυτόν τον έξοχο μύθο οι Έλληνες εξηγούσαν ποιητικά την ύπαρξη του ήλεκτρου, δηλαδή του κεχριμπαριού. Επίσης αποκαλούσαν τον ακτινοβόλο ήλιο με το επίθετο ἠλέκτωρ.  
Ο ακριβής τρόπος με τον οποίον ο Αισχύλος χειρίστηκε το μύθο του Φαέθοντα μας είναι άγνωστος, εφόσον η τραγωδία Ηλιάδες έχει χαθεί. Ωστόσο από διάφορες αρχαίες πληροφορίες γνωρίζουμε πως ο Αισχύλος σε γενικές γραμμές ακολουθούσε τον Ησίοδο. Ενώ όμως ο Ησίοδος μιλούσε για επτά κόρες του Ήλιου, ο Αισχύλος αναγνώριζε μόνο τρεις, την Λαμπετίη, την Αίγλη και την Φαέθουσα, κόρες του Ήλιου και της Ρόδης.  Επιπλέον μετέφερε την πτώση του Φαέθοντα στην περιοχή της Ιβηρίας.

Απόσπασμα 1
Οι αρχαίοι Έλληνες, προκειμένου να εξηγήσουν την εμφάνιση κάθε πρωί του ηλίου στην Ανατολή αφού είχε βασιλέψει στη Δύση, επινόησαν έναν μύθο, σύμφωνα με τον οποίο ο ήλιος κατέχει ένα χρυσό κύπελλο, κατασκευασμένο από τον Ήφαιστο, μέσα στο οποίο στη διάρκεια της νύχτας μαζί με το άρμα του και τα άλογά του διασχίζει τον ωκεανό, πηγαίνοντας προς το μέρος από όπου πρόκειται να ανατείλει, δηλαδή στην Ανατολή. Όταν ο Ηρακλής ταξίδευε προς την Ερύθεια, με σκοπό να αρπάξει τα βόδια του Γηρυόνη, ο Ήλιος του δάνεισε το κύπελλό του, προκειμένου να ταξιδέψει μέχρι το νησί του Γηρυόνη.

εκεί στην Δύση είναι το κύπελλο του πατέρα σου,
το φτιαγμένο από τον Ήφαιστο.  Μέσα σ’ αυτό σπεύδοντας
διασχίζει το μεγάλο φουσκωμένο ποτάμι που περιβάλλει τη γη,
αποφεύγοντας το σκότος της ιερής νύχτας με τα μαύρα της άλογα.

ἔνθ΄ 
ἐπὶ δυσμαῖσι τεοῦ 
πατρὸς Ἡφαιστοτυκὲς 
δέπας͵ ἐν τῶι διαβάλλει 
πολὺν οἰδματόεντα περίδρομον πόρον συθείς, 
μελανίππου προφυγὼν  ἱερᾶς νυκτὸς ἀμολγόν.

Απόσπασμα 2
Πρόκειται για ένα καταπληκτικό δίστιχο από το οποίο φαίνεται ολοκάθαρα ότι ο ποιητής μας είχε μια αντίληψη για τον ύψιστο θεό, η οποία υπερέβαινε ασύλληπτα την απλή ειδωλολατρία. Για τον Αισχύλο ο Ζευς είναι τα πάντα, αλλά και ταυτόχρονα υπερβαίνει τα πάντα. Με άλλα λόγια είναι κυριολεκτικά άρρητος.

Ο Δίας είναι ο αιθέρας, ο Δίας είναι η γη, ο Δίας είναι ο ουρανός,
ο Δίας είναι τα πάντα, αλλά και όλα όσα είναι πέρα από τα πάντα.

Ζεύς ἐστιν αἰθήρ͵ Ζεὺς δὲ γῆ͵ Ζεὺς δ΄ οὐρανός͵
Ζεύς τοι τὰ πάντα χὤτι τῶνδ’ ὑπέρτερον.

Απόσπασμα 3
Ο Φαέθοντας έπεσε μέσα στον ποταμό Ηριδανό, τον οποίο ο Αισχύλος σύμφωνα με τον Πλίνιο (ΗΝ 37.31) τοποθετούσε στην Ιβηρία και τον ταύτιζε με τον  ποταμό Ροδανό, ο οποίος με τη σειρά του συγχεόταν με τον ποταμό Πάδο, στις όχθες του οποίου βρισκόταν η πόλη Αδρία.  Ο Πολύβιος (2.16) και ο Πλούταρχος (Περί των υπό του θείου βραδέως τιμωρουμένων 557D, τοὺς περὶ Ἠριδανὸν βαρβάρους μελανοφοροῦντας ἐπὶ πένθει τοῦ Φαέθοντος) μας αναφέρουν ότι οι κάτοικοι κατά μήκος του Ηριδανού φορούσαν μαύρα ρούχα σε ένδειξη θρήνου για τον θάνατο του Φαέθοντα.

Οι γυναίκες της Αδρίας θα μάθουν να θρηνούν μ’ έναν καινούργιο τρόπο

Ἀδριαναί τε γυναῖκες  τρόπον ἕξουσι γόων


Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

Thesaurus gemmarum antiquarum astriferarum (Θησαύρισμα Αρχαίων Αστροφόρων Λίθων-200 εικόνες), Florentiae 1750

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 1, Roma 1767

MUSEUM CORTONENSE, ROMA 1750

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

MUSEUM FLORENTINUM, 1734, 80 ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΓΛΥΠΤΩΝ

Giovanni Gaetano Bottari, Musei capitolini Tomus Primus, Roma 1741 (53 ΠΡΟΤΟΜΕΣ ΔΙΑΣΗΜΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ)

Giovanni Gaetano Bottari, Musei capitolini Tomus Secundus, Roma 1741 (50 ΠΡΟΤΟΜΕΣ ΡΩΜΑΙΩΝ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΩΝ)

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

Ετυμολογική διερεύνηση του ονόματος της θεάς Αρτέμιδος

Κατά τη διερεύνηση του χαρακτήρα μιας τόσο πολυσήμαντης και πολυεπίπεδης θεότητας, είναι ιδιαίτερα χρήσιμη αρχικά η εξέταση του ονόματός της, καθώς στο παρελθόν ήταν διαδεδομένη η αντίληψη ότι η φύση και ο χαρακτήρας ενός προσώπου, το ‘σημαινόμενο’, καθρεφτίζεται στο όνομά του, το ‘σημαίνον’. Επομένως οι διάφορες ετυμολογικές προσεγγίσεις του ονόματός της στην αρχαία, αλλά και στη σύγχρονη εποχή, δεν μπορεί παρά να είναι αποκαλυπτικές για τη φύση της θεάς, όπως αυτή έγινε αντιληπτή τόσο από τους αρχαίους, όσο και από τους σύγχρονους μελετητές. Στο όνομα λοιπόν Ἄρτεμις ή στη δωρική του μορφή Ἄρταμις εχει αναγνωριστεί η λέξη ἄρταμος δηλαδή ‘σφαγέας’, ετυμολογία που συνδέεται άμεσα με τη βίαιη φύση της θεάς και φυσικά τη στενή της σχέση με το θάνατο. Άλλοι πιστεύουν ότι προέρχεται από τη λέξη ἀρτεμής, η οποία σημαίνει ‘ήρεμος, ήσυχος, ακίνητος’, ως εξής: π τορτεμ ποιεν· λγεται γρ θες ναιρετικ τν γυναικν·… π τορτεμς παρωνμως ρτεμις, τουτστιν γις κανεπληπτος …