Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Αυτός ο κόσμος ο μικρός, ο μέγας: η αρχή της αναλογίας ανάμεσα στον μικρόκοσμο και τον μεγάκοσμο και ο άνθρωπος ως μικρός κόσμος στον Δημόκριτο




        Λέγω τάδε περὶ τῶν ξυμπάντων: ἄνθρωπός ἐστιν ὃ πάντες ἴδμεν.

Σχετικά με το σύμπαν λέω τα εξής: άνθρωπος είναι αυτό που όλοι γνωρίζουμε.[1]

            Το απόσπασμα αυτό του Δημόκριτου αποτελούσε πιθανότατα την αρχή του περίφημου έργου του Μικρός διάκοσμος. O ανθρωπομορφισμός που είναι χαρακτηριστικός για οποιαδήποτε πρώιμη επιστήμη και θρησκεία (βλ. π.χ. τα λόγια του Αριστοτέλη για τον Εμπεδοκλή στα Φυσικά 252a28) δεν είναι στο Δημόκριτο κάτι τυχαίο, αλλά προκύπτει ως ιδιόμορφο σύστημα: 1) Μόνο ο άνθρωπος στη δική του προσωπική, οικογενειακή και κοινωνική ζωή (όχι την εσωτερική σωματική υπόσταση) είναι γνωστός άμεσα. 2) Ανάμεσα στο γνωστό (άνθρωπος, μικρός κόσμος) και το άγνωστο (σύμπαν, μεγάλος κόσμος) υπάρχει αναλογία. 3) Αυτό έχει ως συνέπεια με βάση τη συμπεριφορά του ανθρώπου να μπορούμε να συμπεράνουμε κατ’ αναλογία τους νόμους του μεγάλου κόσμου. Αποτελεί ιδιαίτερο χαρακτηριστικό των μεθόδων της πρώιμης φιλοσοφίας να εξηγεί μη εποπτικές σχέσεις μέσω της σύγκρισής τους με κάτι εποπτικό. Η τάση αυτή εκφράζεται κυρίως μέσω παρομοιώσεων. Μ΄ αυτόν τον τρόπο συνεξετάζονται λ.χ. ο άνθρωπος, η πολιτεία και ο κόσμος. Έτσι, η δομή της ψυχής του ανθρώπου ερμηνεύεται με όρους πολιτικής οργάνωσης, η πολιτεία μπορεί να εκλαμβάνεται ως ζωντανός οργανισμός με πολλά μέλη, ενώ ο άνθρωπος περιγράφεται ως μικρός κόσμος, στον οποίο αντιστοιχεί ο μέγας κόσμος παρουσιασμένος ως ενιαίος ζωντανός οργανισμός.           

Άλλες μαρτυρίες:
            (DK 68 B34) Αριστοτ., Φυσικά 252b24: «Εάν, λοιπόν, είναι δυνατόν να συμβεί αυτό σε έναν ζωντανό οργανισμό, τι εμποδίζει να συμβεί το ίδιο και με το σύμπαν; Γιατί αν γίνεται στο μικρόκοσμο, γίνεται και στο μεγάκοσμο...».
           
Δαβίδ, Προλεγ. 38, 17 Busse: «...αυτά τα φαινόμενα παρατηρούνται με τον ίδιο τρόπο και μέσα στον άνθρωπο, ο οποίος είναι ένας μικρός κόσμος κατά το Δημόκριτο...».
           
Γαληνός, Περί χρείας μορίων 3, 10 (3, 241 Κühn / 1, 177, 10 Helmreich): «Όμως και ο ζωντανός οργανισμός είναι σαν ένας μικρός κόσμος, ισχυρίζονται άνδρες παλαιοί, ικανοί στα φυσικά ζητήματα...».

            (DK 68 B164) Σέξτoς, Προς μαθηματικούς 7, 116-117: «Μια παλιά... θεωρία λέει ότι τα όμοια αναγνωρίζονται από τα όμοια... Ο Δημόκριτος, όμως, εφάρμοσε τη θεωρία αυτή και στα έμψυχα και στα άψυχα. «Γιατί και τα ζώα», ισχυρίζεται, «συναγελάζονται με τα ζώα του είδους τους, όπως τα περιστέρια με τα περιστέρια και οι γερανοί με τους γερανούς...»...»[2]
           
(DK 68 A93a) Seneca, Nat. quaest. 5, 2 «Ο Δημόκριτος λέει: «...με τον ίδιο τρόπο, στην αγορά ή στο δρόμο, για όσο χρονικό διάστημα δεν υπάρχει πολυκοσμία, βαδίζει κανείς ανενόχλητος, όταν όμως το πλήθος συρρέει σε στενό χώρο, ξεσπά έριδα, καθώς πέφτουν ο ένας πάνω στον άλλο: έτσι σ’ αυτό το χώρο, στον οποίο είμαστε περιορισμένοι, όταν σωμάτια πολλά γεμίσουν το λίγο τόπο, αναγκαστικά πέφτουν το ένα πάνω στο άλλο, σπρώχνουν, συμπλέκονται, συμπιέζονται...».
                       
(DK 68 A84) Αέτιος 2, 4, 9: «Ο Δημόκριτος ισχυρίζεται ότι ο κόσμος φθείρεται με την επικράτηση του μεγαλύτερου πάνω στο μικρότερο». [3]
           
(DK A143) Αριστοτ., Περί ζώιων γενέσεως 764a6: «Ο Δημόκριτος ο Αβδηρίτης ισχυρίζεται ότι η διαφορά του αρσενικού από το θηλυκό δημιουργείται μέσα στη μήτρα... αλλά εξαρτάται από την επικράτηση του αντίστοιχου σπέρματος, το οποίο προήλθε (από το ανάλογο γεννητικό) μόριο... (764b19) Με την επικράτηση ενός μέρους πάνω σε ένα άλλο γεννιέται αντίστοιχα το θηλυκό και το αρσενικό». [4]
           
[Φιλόπονος], Εις το Περί ζώιων γενέσεως 763b20, σελ. 167, 13: «Ο Δημόκριτος... έλεγε ότι τα αρσενικά και τα θηλυκά γεννιούνται... ανάλογα με την επικράτηση (του αντίστοιχου) μέρους...και ότι η μάχη γίνεται πρώτα ανάμεσα στα αντίστοιχα μόρια, στα οποία διαφέρει το αρσενικό από το θηλυκό.. Αν, λοιπόν, επικρατήσει η μήτρα σε βάρος του περινέου, το μεταβάλλει στη δική της φύση...».

            (DK 68 B288) Στοβαίος 4, 40, 21: «Το σπίτι και η ζωή αρρωσταίνουν όπως και το σώμα».
                                                 νόσος οἴκου καὶ βίου γίνεται ὅκωσπερ καὶ σκήνεος 





[1] (DK 68 B165) Σέξτoς, Προς μαθηματικούς 7, 265 / Πυρρ. υποτ. 2, 23.
[2] Εδώ έχουμε άλλη μια περίπτωση εφαρμογής από το Δημόκριτο της αρχής ότι από το μικρόκοσμο μπορεί κανείς να εξάγει συμπεράσματα για το μακρόκοσμο: όπως τα ζώα συναγελάζονται με όμοιά τους, έτσι και τα άτομα έχουν την τάση να συναγελάζονται με ομοιόσχημα άτομα.
[3] Η αρχή της επικράτησης του ισχυρότερου επί του πιο αδύνατου προέρχεται ασφαλώς από το πεδίο της ανθρώπινης κοινωνίας, αλλά εφαρμόζεται από το Δημόκριτο αναλογικά σε όλα τα φυσικά στοιχεία και το σύμπαν.
[4] Ο Δημόκριτος θεωρούσε ότι στο ανθρώπινο σπέρμα περιέχονταν άτομα απ’ όλα τα μέρη των γονέων. Ανάλογα με το μέρος που επικρατούσε εξηγούσε τις ομοιότητες παιδιού-γονέων: λ.χ. αν επικρατούσε το μέρος από την καρδιά του πατέρα, η καρδιά του παιδιού θα έμοιαζε μ’ αυτήν του πατέρα. Αν, αντιστοίχως, επικρατούσε το μέρος από το γεννητικό όργανο της μητέρας, το παιδί θα γεννιόταν κορίτσι και αντίστροφα. Και στην περίπτωση αυτή, λοιπόν, ο Δημόκριτος εφάρμοζε την αρχή της επικράτησης του δυνατότερου.

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η σημασία και η ετυμολογία των ονομάτων Πάτροκλος, Σωκράτης και ορισμένων άλλων

[Επειδή κυκλοφορεί πολύ μια ανάρτηση με ερμηνείες και ετυμολογίες αρχαίων ονομάτων που έχει κατά τη γνώμη μου ανακρίβειες, είπα να δώσω τη δική μου εκδοχή για μερικά από αυτά, στηριγμένος κυρίως στον Chantraine, αλλά και άλλες έγκυρες πηγές]
Διομήδης: το πρώτο συνθετικό από το Ζεύς / Διός και το δεύτερο από το μήδεα = η σκέψη (< μήδομαι =σκέφτομαι, σχεδιάζω). Συνεπώς Διομήδης = η σκέψη, το σχέδιο του Δία.
Λαέρτης: λαός και ἐρέθω =ερεθίζω, διεγείρω, ξεσηκώνω. Πβ. με αντιστροφή στη σειρά των συνθετικών το μυκηναϊκό Ἐρτίλαος.
Λέανδρος: «ο άνδρας του στρατού», δηλαδή ο στρατιώτης. Εδώ λαός = στρατός.
Ορέστης: από το ὄρος και την κατάληξη -της. Δεν είναι σύνθετη λέξη, αλλά παράγωγη. Η λέξη είχε δύο θέματα: ὄροσ- και ὄρεσ-. Το πρώτο θέμα χωρίς κατάληξη έδωσε την ονομαστική ὄρος, το δεύτερο θέμα υπέστη φωνητικές αλλοιώσεις στις πλάγιες πτώσεις: π.χ. γενική ενικού ὄρεσ-ος> ὄρεhος> ὄρεος> (τοῦ) ὄρους Ο Όμηρος διατηρεί λείψανο τοπικής/οργανικής ὄρεσ-φι (=στα βουνά). Πραγματικό σύνθετο εί…