Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

"Πόσο πολύ αγαπάς τον άνθρωπο, Ιησού, πρώτο ρόδο του Πατέρα σου" : ένας μανιχαϊκός ψαλμός στον Ιησού


Το 1930 ήρθε στο φως στην Αίγυπτο (Medinet Madi) μια μεγάλη ποσότητα κοπτικών κειμένων του Μανιχαϊσμού, δηλαδή της αίρεσης-θρησκείας που ίδρυσε ο Μάνης. Η ανακάλυψη, δυστυχώς, επισκιάστηκε στη συνείδηση του κοινού, αλλά και των επιστημόνων, από τις εντυπωσιακές ιστορίες εύρεσης χειρογράφων των Γνωστικών στο Ναγκ Χαμαντί και των Εσσαίων στο Κουμράν μετά τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο. Ωστόσο η ανακάλυψη ακόμη περισσότερων μανιχαϊκών κειμένων σε πάμπολλες αρχαίες και μεσαιωνικές γλώσσες έδωσαν τελικά μεγάλη ώθηση στην έρευνα του Μαναχαϊσμού μετά το 1990 και το δυϊστικό αυτό πνευματικό κίνημα πήρε τη θέση που του άξιζε στην ακαδημαϊκή γνώση της θρησκειολογίας της ύστερης αρχαιότητας.

Ανάμεσα στα κείμενα του Medinet Madi υπήρχε και μια μεγάλη ομάδα ψαλμών της μανιχαϊκής Εκκλησίας από διάφορους συγγραφείς, άλλους ανώνυμους και άλλους επώνυμους (π.χ. από τον Ηρακλείδη, άμεσο μαθητή του Μάνη). Μια ομάδα ψαλμών αποκαλείται στα χειρόγραφα «ψαλμοί των σαρακοτών», δηλαδή ψαλμοί γραμμένοι για τους περιπλανώμενους ιεραπόστολους ή ασκητές του Μανιχαϊσμού. Η λέξη που έχει την ελληνική γενική σαρακοτῶν είναι ελληνοκοπτικό υβρίδιο, όπως συχνά συμβαίνει στα κοπτικά χειρόγραφα που βρίθουν ελληνικών λέξεων, ελληνοκοπτικών υβριδίων, ακόμη και ολόκληρων ελληνικών φράσεων.[1]  

Ο ψαλμός που μεταφράζεται παρακάτω είναι ένας τέτοιος ψαλμός των «σαρακοτών» αφιερωμένος στον Ιησού Χριστό, ο οποίος κατέχει κεντρική θέση ως σωτηριώδης μορφή, πλάι στον Μάνη, στη μανιχαϊκή Εκκλησία. Φυσικά δεν έχω μεταφραστική πρόσβαση στο κοπτικό κείμενο, αλλά στηρίχθηκα σε μια αγγλική (Iain Gardner- Samuel. N.C. Lieu, Manichaean Texts from the roman Empire, Cambridge 2004) και μια ιταλική μετάφραση (Gherardo Gnoli-Andrea Piras, Il Manicheismo, vol. 2, Mondadori, Milano 2006), για να δώσω την ελληνική απόδοση παρακάτω. Σε ορισμένα σημεία υπάρχουν μικρά κειμενικά κενά, τα οποία δεν επηρεάζουν την κατανόηση του κειμένου και τα συμπληρώνω με εύλογο και αβλαβή για το νόημα τρόπο:


Ιησού, φύλακα αληθή μου, είθε να με προστατεύεις.
Πρωτογέννητε του Πατέρα των Φώτων, είθε να με προστατεύεις.
Εσύ είσαι ο οίνος ο ζων, ο υιός της αμπέλου της αληθινής.
Δώσε μας να πιούμε οίνο ζωντανό από την άμπελό σου.
Στο μέσον της θαλάσσης, Ιησού, να με καθοδηγείς.
Μην μας εγκαταλείψεις, μην λάχει και μας αρπάξουν τα κύματα.
Όταν προφέρω το όνομά σου στη θάλασσα, ακινητοποιεί τα κύματά της.
Ποιος δεν θα χαρεί, όταν ο ήλιος είναι να ανατείλει από πάνω του.
Είσαι μια τέλεια μέρα, ίδιος ο Πατέρας σου ο εν τοις ουρανοίς.[2]
Μας προσκαλείς: άνοιξες για χάρη μας κρασί καινούργιο.
Όσοι το πίνουν αγάλλονται μ’ αυτό στις καρδιές τους.
Μεθούν με την αγάπη σου και καλοσύνη απλώνεται πάνω [απ’ την ψυχή τους].
Νομίζουν ότι βρίσκονται ψηλά και οπλίζονται να πολεμήσουν τον δράκο.[3]
Ο λόγος του Θεού είναι γλυκός, όταν βρίσκει ανθρώπους να τον ακούσουν.
Δεν κατοικεί σ’ ένα κλειστό μυαλό, δεν πηγαίνει σε ιερό που μολύνθηκε.
Μένει με τις παρθένους και εγκαθίσταται στην καρδιά των εγκρατών.
Σε όποιους κατοικεί, η χάρη του απλώνεται πάνω τους.
Ζώνονται με θάρρος και οπλίζονται να πολεμήσουν τον δράκο.
Ιησούς: ετούτο το όνομα το περιβάλλει μία χάρη.
Το βάρος σου ελαφρύ για όποιον μπορεί να το σηκώσει.
Πόσο πολύ αγαπάς τον άνθρωπο, Ιησού, πρώτο ρόδο του Πατέρα σου.
Μέχρι πού φτάνει η γλυκύτητά σου; ...
Όταν σε σκέφτομαι, Κύριέ μου, δέος μέγα με ζώνει.
Όταν είναι να σε δοξάσω, δεν βρίσκω κανέναν για να σε παρομοιάσω μαζί του.
Όταν σε αναζητώ, σε βρίσκω μέσα μου να με φωτίζεις.
Ίσως κι εγώ να είμαι άξιος ν΄ ακούσω την θεία κλήση.
[Αφιερώνω] τον εαυτό μου σ’ εσένα, δίκαιη είναι η δόξα σου στο στόμα μου, Κύριέ μου.
Το πλοίο του Ιησού ήρθε στο λιμάνι, γεμάτο στεφάνια και ολάνθιστη φοινικιά.[4]
Ο Ιησούς το οδηγεί και θα μας περιμένει στ’ αγκυροβόλι μέχρι να επιβιβαστούμε.
Τους αγίους παίρνει μαζί του και τις παρθένες.
Ας καθαρίσουμε τον εαυτό μας, για να μπορέσουμε να κάνουμε το δικό μας ταξίδι.
Το πλοίο του Ιησού θα ταξιδέψει στα ύψη.[5]
Θ’ αφήσει το φορτίο του στην ακτή και θα επιστρέψει για να πάρει όσους έμειναν πίσω.
Είναι αυτοί που διασκορπίστηκαν απ’ την απάτη της ζωής.[6]
Θα τους φέρει στο λιμάνι των αθανάτων.
[Το πλοίο του Ιησού είναι φορτωμένο] με στεφάνια και ολάνθιστη φοινικιά στους αιώνες των αιώνων.
Νίκη κι ανάπαυση θα υπάρξει εκεί για την ψυχή της Μαρίας.[7]



[1] Ούτως ή άλλως οι ψαλμοί αυτοί πρωτοσυντέθηκαν στην Ελληνική και γράφτηκαν κατά την εποχή των θρησκευτικών διωγμών του Διοκλητιανού σε βάρος Χριστιανών και Μανιχαίων (τέλος 3ου αιώνα). Η κοπτική μετάφραση που έχουμε στη διάθεσή μας χρονολογείται στα μέσα του 4ου αιώνα. Στοιχεία των ψαλμών υποδεικνύουν ότι συντέθηκαν στην Αίγυπτο.
[2] Έμμεσος υπαινιγμός στον χαρακτηρισμό του Ιησού ως Εικόνα του Πατέρα.
[3] Αντιπροσωπεύει συμβολικά το κακό που πρέπει να πολεμούν οι γιοι του φωτός.
[4] Τα στεφάνια συμβολίζουν την επιβράβευση των αγίων και των μαρτύρων για τον ωραίο αγώνα τους. σημαντική υπενθύμιση σε μια εποχή διωγμών.
[5] Το συμβολικό αυτό πλοίο οδηγεί στους ουρανούς, δηλαδή στη σωτηρία.
[6] Όπως οι Γνωστικοί, έτσι και οι Μανιχαίοι θεωρούν τον υλικό κόσμο κακό κι απατηλό, μια φυλακή. Δεν είναι «λίαν καλός», όπως στην ιουδαιοχριστιανική παράδοση.
[7] Μάρτυρας του Μανιχαϊσμού.

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η σημασία και η ετυμολογία των ονομάτων Πάτροκλος, Σωκράτης και ορισμένων άλλων

[Επειδή κυκλοφορεί πολύ μια ανάρτηση με ερμηνείες και ετυμολογίες αρχαίων ονομάτων που έχει κατά τη γνώμη μου ανακρίβειες, είπα να δώσω τη δική μου εκδοχή για μερικά από αυτά, στηριγμένος κυρίως στον Chantraine, αλλά και άλλες έγκυρες πηγές]
Διομήδης: το πρώτο συνθετικό από το Ζεύς / Διός και το δεύτερο από το μήδεα = η σκέψη (< μήδομαι =σκέφτομαι, σχεδιάζω). Συνεπώς Διομήδης = η σκέψη, το σχέδιο του Δία.
Λαέρτης: λαός και ἐρέθω =ερεθίζω, διεγείρω, ξεσηκώνω. Πβ. με αντιστροφή στη σειρά των συνθετικών το μυκηναϊκό Ἐρτίλαος.
Λέανδρος: «ο άνδρας του στρατού», δηλαδή ο στρατιώτης. Εδώ λαός = στρατός.
Ορέστης: από το ὄρος και την κατάληξη -της. Δεν είναι σύνθετη λέξη, αλλά παράγωγη. Η λέξη είχε δύο θέματα: ὄροσ- και ὄρεσ-. Το πρώτο θέμα χωρίς κατάληξη έδωσε την ονομαστική ὄρος, το δεύτερο θέμα υπέστη φωνητικές αλλοιώσεις στις πλάγιες πτώσεις: π.χ. γενική ενικού ὄρεσ-ος> ὄρεhος> ὄρεος> (τοῦ) ὄρους Ο Όμηρος διατηρεί λείψανο τοπικής/οργανικής ὄρεσ-φι (=στα βουνά). Πραγματικό σύνθετο εί…