Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Το πρόβλημα της χρονολόγησης των Ικετίδων του Αισχύλου




Μέχρι και τις αρχές της δεκαετίας 1950-1960 οι Ικέτιδες του Αισχύλου θεωρούνταν σχεδόν ομόφωνα από τους φιλολόγους ως η αρχαιότερη σωζόμενη ελληνική τραγωδία. Δεδομένης της έλλειψης επαρκών εξωτερικών τεκμηρίων για την ακριβή χρονολόγηση του έργου οι σχετικές εκτιμήσεις για την παλαιότητα του έργου, το οποίο τοποθετούνταν συνήθως πριν από τη μάχη του Μαραθώνα, βασίζονταν σε υφολογικά κυρίως κριτήρια και σε αισθητικού τύπου υποθέσεις για την εξέλιξη και την αρχαϊκή μορφή που θα έπρεπε να έχει η πρώιμη ελληνική τραγωδία. To κυριότερο επιχείρημα ήταν ασφαλώς η μεγάλη έκταση των χορικών, η οποία όμως προκύπτει με φυσικό τρόπο από το γεγονός ότι πρωταγωνιστής αυτού του δράματος είναι ο χορός, μια ιδιοτυπία που ο Taplin θεωρεί επιστροφή σε μια αρχαϊκή τεχνική, ενώ ο Garvie θεωρεί -κατά τη γνώμη μου ορθά- τολμηρή καινοτομία σε σχέση με τον αρχικό ρόλο του χορού τής τραγωδίας που ήταν ο σχολιασμός της δράσης και ο θρήνος. Τα δεδομένα στην έρευνα άλλαξαν ριζικά, όταν το 1952 στον εικοστό τόμο των παπύρων της Οξυρύγχου δημοσιεύτηκε ένα απόσπασμα διδασκαλίας, το οποίο μας αποκάλυψε ότι το έργο παραστάθηκε στη δεκαετία 470-460 (POxy 2256, απ. 3 εκδομένος από τον E. Lobel, The Oxyrhynchus Papyri 20 1952, 30-31). Κανένα παπυρικό εύρημα δεν επέφερε μεγαλύτερο χτύπημα στη φιλολογική ορθοδοξία από αυτό το απόσπασμα διδασκαλικού σημειώματος.
            Ο πάπυρος χρονολογείται στα τέλη του 2ου ή στις αρχές του 3ου αιώνα μ.Χ. και βρέθηκε μαζί με άλλα 88 αισχύλεια αποσπάσματα. Πιθανώς το σύνολο των ευρεθέντων αποσπασμάτων ανήκε σε μια πλήρη έκδοση του Αισχύλου. To κείμενο του παπύρου έχει ως εξής:
            ἐπὶ ἀ̣ρ̣[
            ἐνίκα [Αἰ]σχύλο[ς
            Δαν[αΐ]σι Ἀμυ[μώνηι
            δεύτ[ε]ρ[ο]ς Σοφοκλῆ[ς
            μέσατος [[Ν[
            [[Βάκχαις Κωφοῖ[ς
            Ποι]μέσιν Κυκ[
                        σατυ(ρικῶι).

Ο πάπυρος μας υποδεικνύει ότι η τριλογία των Δαναΐδων, στην οποία ανήκαν και οι Ικέτιδες, κέρδισε το 1ο βραβείο με αντίπαλο το Σοφοκλή. Από τον Πλούταρχο (Κίμων 8.8-9) μαθαίνουμε ότι η πρώτη συμμετοχή και ταυτόχρονα νίκη του Σοφοκλή σε δραματικούς αγώνες συνέβη επί άρχοντος Αψεφίωνος το έτος 468 π.Χ.  Σ’ αυτήν την περίπτωση το έτος 466 θα ήταν η πρωιμότερη δυνατή χρονολογία για το ανέβασμα των Ικετίδων, αφού το 467 καταλαμβάνεται από τη θηβαϊκή τριλογία του Αισχύλου. Λαμβάνοντας υπόψη ότι η Ορέστεια παραστάθηκε το 458/7 και ότι αμέσως μετά ο Αισχύλος αναχώρησε για τη Σικελία, όπου και πέθανε στη Γέλα, τότε οι Ικέτιδες πρέπει να διαγωνίστηκαν στο θέατρο μεταξύ του 466 και 459 π.Χ.
   Δυστυχώς για μας ο οξυρύγχειος πάπυρος είναι φθαρμένος ακριβώς στο σημείο, στο οποίο δινόταν η ακριβής χρονολόγηση της τριλογίας με βάση το όνομα του επώνυμου άρχοντα. Αναγνωρίζονται τα γράμματα ΕΠΙΑΡ. Η συλλαβή ΑΡ μπορεί να είναι η αρχή της λέξης ἄρχων (= ἐπὶ ἄρχοντος), αν και η μεγάλη πλειοψηφία των φιλολόγων θεωρεί ότι αποτελεί τα πρώτα γράμματα του ονόματος του Αρχεδημίδη, ο οποίος υπήρξε επώνυμος άρχοντας το 464/3 π.Χ.  Είναι βέβαια γεγονός ότι η γραφή ἐπὶ Ἀρχεδημίδου ευνοήθηκε από το ότι αποτέλεσε προτιμώμενη επιλογή συμπλήρωσης από τον Lobel στην αρχική έκδοση του παπύρου, ενώ δε λείπουν και οι διδασκαλίες έργων του Αισχύλου, άλλων τραγικών και κωμικών που φέρουν τη διαμόρφωση ἐπὶ + ἄρχοντος +  όνομα του άρχοντος. Ωστόσο είναι εξίσου αληθές ότι σε άλλες διδασκαλίες που καταγράφουν έργα του Αισχύλου η συνήθης τυπική έκφραση είναι με την πρόθεση ἐπὶ + το όνομα του άρχοντος.  Αυτή είναι η διάταξη που συνήθως χρησιμοποιεί ο Αριστοφάνης ο Βυζάντιος και απαντά και στις επιγραφές. Βλ. λ.χ. τη μακρά επίσημη καταγραφή των νικητών των Μεγάλων Διονυσίων στην επιγραφή IG ii2 2318 (346 π.Χ.). Επίσης ένα άλλο απόσπασμα διδασκαλίας (για τη θηβαϊκή τριλογία) από τον ίδιο πάπυρο, από το ίδιο χέρι και πιθανώς από την ίδια πηγή (POxy 2256, απ. 2) φαίνεται ότι συμπληρώνεται πιο φυσικά με τη γραφή ἐπὶ Θεαγενίδου, όπως συμπέρανε ο Lobel. Συνεπώς μπορούμε να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι στον πάπυρό μας έχουμε τη σχεδόν σίγουρη απόδειξη ότι οι Ικέτιδες παραστάθηκαν την άνοιξη του 463 π.Χ.


Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η σημασία και η ετυμολογία των ονομάτων Πάτροκλος, Σωκράτης και ορισμένων άλλων

[Επειδή κυκλοφορεί πολύ μια ανάρτηση με ερμηνείες και ετυμολογίες αρχαίων ονομάτων που έχει κατά τη γνώμη μου ανακρίβειες, είπα να δώσω τη δική μου εκδοχή για μερικά από αυτά, στηριγμένος κυρίως στον Chantraine, αλλά και άλλες έγκυρες πηγές]
Διομήδης: το πρώτο συνθετικό από το Ζεύς / Διός και το δεύτερο από το μήδεα = η σκέψη (< μήδομαι =σκέφτομαι, σχεδιάζω). Συνεπώς Διομήδης = η σκέψη, το σχέδιο του Δία.
Λαέρτης: λαός και ἐρέθω =ερεθίζω, διεγείρω, ξεσηκώνω. Πβ. με αντιστροφή στη σειρά των συνθετικών το μυκηναϊκό Ἐρτίλαος.
Λέανδρος: «ο άνδρας του στρατού», δηλαδή ο στρατιώτης. Εδώ λαός = στρατός.
Ορέστης: από το ὄρος και την κατάληξη -της. Δεν είναι σύνθετη λέξη, αλλά παράγωγη. Η λέξη είχε δύο θέματα: ὄροσ- και ὄρεσ-. Το πρώτο θέμα χωρίς κατάληξη έδωσε την ονομαστική ὄρος, το δεύτερο θέμα υπέστη φωνητικές αλλοιώσεις στις πλάγιες πτώσεις: π.χ. γενική ενικού ὄρεσ-ος> ὄρεhος> ὄρεος> (τοῦ) ὄρους Ο Όμηρος διατηρεί λείψανο τοπικής/οργανικής ὄρεσ-φι (=στα βουνά). Πραγματικό σύνθετο εί…