Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Ο αετός και το μαρτύριο του Προμηθέα στον Προμηθέα Λυόμενο


Η σωζόμενη αισχύλεια τραγωδία Προμηθεύς δεσμώτης κλείνει με τον ήρωα να κατακρημνίζεται αλυσοδεμένος στον Άδη ως τιμωρία για την πεισματική του άρνηση να αποκαλύψει στον Δία το μεγάλο μυστικό από το οποίο κινδύνευε η εξουσία του νέου βασιλιά του κόσμου, μυστικό που του εμπιστεύτηκε η μητέρα του Γαία-Θέμις. Συνέχεια του έργου αποτελούσε η χαμένη τραγωδία Προμηθεύς λυόμενος. Από τον Λυόμενο έχουν σωθεί ελάχιστα αποσπάσματα, αλλά χάρη σ’ αυτά και στις σκόρπιες αρχαίες πληροφορίες μπορούμε να ανασυστήσουμε σε γενικές γραμμές την πλοκή, η οποία έχει πολλές ομοιότητες μ' αυτή του σωζόμενου έργου: ο Προμηθέας έχει ανέβει ξανά στο φως μετά από ένα απροσδιόριστο διάστημα εγκλεισμού στον Κάτω Κόσμο, αλλά ένας αετός, σταλμένος από τον Δία τού κατατρώγει τα σπλάχνα, όπως προείπε ο Ερμής στο σωζόμενο έργο (στίχοι 1020-1025). Οι Τιτάνες, απελευθερωμένοι από τα Τάρταρα, όπου είχαν φυλακιστεί μετά την Τιτανομαχία, και συμφιλιωμένοι πια με τον Δία, επισκέπτονται τον Προμηθέα (όπως στον Δεσμώτη τον επισκέπτονται οι Ωκεανίδες), προφανώς με τον στόχο να τον πείσουν να μαλακώσει την άκαμπτη στάση του και να αποκαλύψει το μυστικό στον Δία. Ο Προμηθέας βρίσκει την ευκαιρία να τους εξιστορήσει τα βάσανά του. Βέβαιη είναι η εμφάνιση του Ηρακλή, στον οποίο ο Προμηθέας δίνει πληροφορίες για το πώς θα φτάσει στη χώρα των Εσπερίδων (ανάλογη είναι η σκηνή της συνομιλίας Προμηθέα και Ιούς στο σωζόμενο δράμα). Ο γιος του Δία σκοτώνει το όρνεο που έτρωγε καθημερινά τα σπλάχνα του Προμηθέα σε μια πρώτη συμβολική κίνηση συμφιλίωσης μεταξύ Δία και Προμηθέα. Πιθανώς το έργο έκλεινε με την αποκάλυψη του μυστικού (ο Δίας δεν έπρεπε να ενωθεί με τη Θέτιδα, η οποία θα γεννούσε ένα παιδί ανώτερο από τον πατέρα του) και την απελευθέρωση του Τιτάνα από τα δεσμά του. Μερικοί πιστεύουν ότι στη διάρκεια του έργου εμφανιζόταν και η Γαία, όπως ο Ωκεανός εμφανίζεται στο σωζόμενο έργο. Η πίστη αυτή βασίζεται στο γεγονός ότι το όνομα της Γαίας, μαζί με αυτό του Ηρακλή, εμφανίζεται κατά λάθος στον κατάλογο των προσώπων του δράματος που συνοδεύει την υπόθεση του Προμηθέα Δεσμώτη. Επίσης η Γαία είχε παίξει ρόλο και σε μια παλιότερη συμφωνία ανάμεσα στον Δία και τον Προμηθέα (Προμ. δεσμ. 209-218), άρα είναι κατάλληλη ως διαμεσολαβητής. Πιθανώς στο έργο γινόταν μνεία και για τιμές στο πρόσωπο του Προμηθέα σε ανάμνηση των βασάνων του (απόσπ. 202 Sommerstein) και αυτό το σημείο μπορεί να αφορούσε την καθιέρωση της λατρείας του Τιτάνα στην Αθήνα.  
Πολλές ερμηνείες έχουν προταθεί για το βαθύτερο νόημα της αισχύλειας τριλογίας, όχι αναγκαστικά αλληλοαποκλειόμενες. Το βέβαιο είναι ότι η εγελιανού τύπου πορεία της πλοκής (δράση, αντίδραση, σύνθεση των αντίθετων δυνάμεων) είναι ανοιχτή σε πολλές αναγνώσεις και χαρακτηριστική της τελευταίας περιόδου του ποιητή (πβ. Ορέστεια, 458 π.Χ., τριλογία των Δαναΐδων, 463 π.Χ.). Μπορεί να αποτελεί ένα περίπλοκο θεολογικό σχόλιο για τη φύση της θεϊκής εξουσίας και την πορεία της θεϊκής δράσης στον Κόσμο, αλλά είναι σχεδόν βέβαιο πως αποτελεί και ένα σχόλιο στον τρόπο που οφείλει να ασκείται η εξουσία στη δημοκρατική πόλη (μέτρο και συμφιλίωση των αντίθετων δυνάμεων για το καλό της πόλης).
            Παρακάτω μεταφράζω το εκτενέστερο σωζόμενο απόσπασμα από τον Προμηθέα λυόμενο (193 Sommerstein). Το διαφύλαξε ο Κικέρων με το να το μεταφράσει ο ίδιος στα Λατινικά. Συνεπώς δίνω εδώ αναγκαστικά μια μετάφραση της λατινικής μετάφρασης. Ωστόσο η δύναμη του αισχύλειου λόγου και έτσι ακόμη είναι εμφανής. Είμαστε στην πάροδο του έργου. Ο αλυσοδεμένος Προμηθέας απευθύνεται στους Τιτάνες που στέκονται γύρω του:

Των Τιτάνων γενιά, συγγενείς του αίματός μου,
τ' Ουρανού γεννήματα, δεσμώτη κοιτάξτε με,
αλυσοδεμένο σ' άγρια βράχια, καθώς δένουν το πλοίο
ναύτες δειλοί, φοβισμένοι απ’ τη νύχτα, σε στενό που τρομακτικά αντηχεί.
Έτσι μ’ έδεσε ο Ζευς, του Κρόνου ο γιος,
και το χέρι του Ήφαιστου αποδέχτηκε του Δία τη θέληση.
Ο ίδιος ο Ήφαιστος με τέχνη αδυσώπητη τις σφήνες εκάρφωσε,
διαπερνώντας τις αρθρώσεις μου. Θλιβερός, τρυπημένος
επιδέξια, ετούτο των Ερινύων το οχυρό κατοικώ.
Τώρα, κάθε δεύτερη φονική μέρα,
πετώντας δυσοίωνα καταφτάνει και με νύχια γαμψά με ξεσχίζει
του Δία ο βοηθός, σπαράζοντας το άγριο γεύμα του.
Άφθονα χορτασμένος, κορεσμένος με το παχύ μου συκώτι,
κλαγγή πελώρια αφήνει και πετά μακριά προς τα ύψη,
σκουπίζει το αίμα μου με την φτερωτή του ουρά.
Κι όταν το φαγωμένο συκώτι μου φουσκώνει και γεννιέται ξανά,
τότε επιστρέφει και πάλι στο απαίσιο γεύμα του άπληστος.
Έτσι τρέφω τούτον τον φύλακα του άθλιου βασάνου μου,
που ζωντανό μ’ ατιμάζει με μαρτύριο ατέρμονο.
Με τις αλυσίδες, καθώς βλέπετε, του Δία δεμένος  
δεν μπορώ το τρομερό πτηνό να κρατήσω μακριά απ’ το στήθος μου.
Απ’ τον εαυτό μου στερημένος υποφέρω πληγές θλιβερές,
αναζητώντας της συμφοράς μου το τέλος στου θανάτου τον έρωτα.
Του Δία η δύναμη, όμως, με κρατά μακριά απ’ τον θάνατο
και τούτη η θηριωδία, η αρχαία, η γεμάτη οδύνη, η σωρευμένη
από αιώνες φρικτούς,[1]  έχει εντυπωθεί πάνω στο σώμα μου:
απ’ αυτό πέφτουν σταγόνες λιωμένες[2] με τη φλόγα του ήλιου
κι αδιάκοπα στάζουν στα βράχια του Καύκασου.   

Titanum suboles, socia nostri sanguinis, 
generata Caelo, aspicite religatum asperis 
vinctumque saxis, navem ut horrisono freto 
noctem paventes timidi adnectunt navitae. 
Saturnius me sic infixit Iuppiter, 
Iovisque numen Mulciberi adscivit manus. 
hos ille cuneos fabrica crudeli inserens 
perrupit artus; qua miser sollertia 
transverberatus castrum hoc Furiarum incolo. 
iam tertio me quoque funesto die 
tristi advolatu aduncis lacerans unguibus 
Iovis satelles pastu dilaniat fero. 
tum iecore opimo farta et satiata adfatim    
clangorem fundit vastum et sublime advolans 
pinnata cauda nostrum adulat sanguinem. 
cum vero adesum inflatu renovatum est iecur, 
tum rursum taetros avida se ad pastus refert. 
sic hunc custodem maesti cruciatus alo, 
qui me perenni vivum foedat miseria. 
namque, ut videtis, vinclis constrictus Iovis 
arcere nequeo diram volucrem a pectore. 
sic me ipse viduus pestes excipio anxias
amore mortis terminum anquirens mali; 
sed longe a leto numine aspellor Iovis, 
atque haec vetusta, saeclis glomerata horridis, 
luctifica clades nostro infixa est corpori, 
e quo liquatae solis ardore excidunt 
guttae, quae saxa adsidue instillant Caucasi.




[1] Δεκατρείς γενιές έχουν περάσει από τότε που αλυσοδέθηκε ο Προμηθέας (βλ. Προμ. δεσμ. 774).
[2] Σταγόνες αίματος ή ίσως να εννοείται ο ιχώρ του Προμηθέα. Κατά τον Απολλώνιο το Ρόδιο (Αργον. 3.845-3.866) από τις σταγόνες αυτές γεννήθηκε ένα φυτό. Από αυτό το φυτό η Μήδεια έφτιαξε την αλοιφή που έκανε άτρωτο τον Ιάσονα για μια μέρα. Η ιστορία αυτή μπορεί να έχει ως απώτερη πηγή τον Σοφοκλή (απόσπ. 340 και υπόθεση στον Προμηθέα δεσμώτη).

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η σημασία και η ετυμολογία των ονομάτων Πάτροκλος, Σωκράτης και ορισμένων άλλων

[Επειδή κυκλοφορεί πολύ μια ανάρτηση με ερμηνείες και ετυμολογίες αρχαίων ονομάτων που έχει κατά τη γνώμη μου ανακρίβειες, είπα να δώσω τη δική μου εκδοχή για μερικά από αυτά, στηριγμένος κυρίως στον Chantraine, αλλά και άλλες έγκυρες πηγές]
Διομήδης: το πρώτο συνθετικό από το Ζεύς / Διός και το δεύτερο από το μήδεα = η σκέψη (< μήδομαι =σκέφτομαι, σχεδιάζω). Συνεπώς Διομήδης = η σκέψη, το σχέδιο του Δία.
Λαέρτης: λαός και ἐρέθω =ερεθίζω, διεγείρω, ξεσηκώνω. Πβ. με αντιστροφή στη σειρά των συνθετικών το μυκηναϊκό Ἐρτίλαος.
Λέανδρος: «ο άνδρας του στρατού», δηλαδή ο στρατιώτης. Εδώ λαός = στρατός.
Ορέστης: από το ὄρος και την κατάληξη -της. Δεν είναι σύνθετη λέξη, αλλά παράγωγη. Η λέξη είχε δύο θέματα: ὄροσ- και ὄρεσ-. Το πρώτο θέμα χωρίς κατάληξη έδωσε την ονομαστική ὄρος, το δεύτερο θέμα υπέστη φωνητικές αλλοιώσεις στις πλάγιες πτώσεις: π.χ. γενική ενικού ὄρεσ-ος> ὄρεhος> ὄρεος> (τοῦ) ὄρους Ο Όμηρος διατηρεί λείψανο τοπικής/οργανικής ὄρεσ-φι (=στα βουνά). Πραγματικό σύνθετο εί…