ΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΕΙΔΗ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΥΜΝΟΥ


Σε μια πρώιμη περίοδο ο όρος "ύμνος" έφερε τη γενική έννοια «άσμα» με πιθανές συνδηλώσεις τις έννοιες του επαίνου και του εορτασμού. Η πιο συγκεκριμένη σημασία «τραγούδι επαίνου προς τιμήν ενός θεού» αναπτύχθηκε σταδιακά και είναι τρέχουσα κατά την κλασική περίοδο. Ο Πλάτωνας (Πολιτεία 607Α) για παράδειγμα διακρίνει καθαρά τους ύμνους ως τραγούδια προς τιμήν των θεών από τα εγκώμια προς τιμήν ανθρώπων:
«Πρέπει κανείς να γνωρίζει ότι στην (ιδανική) πόλη είναι αποδεκτοί μονάχα οι ύμνοι προς τιμήν των θεών και τα εγκώμια των αγαθών ανθρώπων».
Ένας άλλος αρχαίος ορισμός του ύμνου (Γουδ. Ετυμ. στο λήμμα ύμνος) αναφέρει τα εξής:
 «Ύμνος είναι ο λόγος που απευθύνεται σε κάποιον θεό, συνοδευόμενος από προσκύνηση και προσευχή συνδυασμένη με έπαινο».

DE LA CHAUSSE, RACCOLTA DI GEMME ANTICHE, PARS SEXTA




ΑΡΧΑΙΑ ΡΗΤΑ 23


DE LA CHAUSSE, RACCOLTA DI GEMME ANTICHE, PARS QUARTA




Aνακρέων ο Τήιος, Προσευχή στην Άρτεμη


 
            O Ανακρέων έγραψε αυτό το ποίημα με σημείο αναφοράς τη Μαγνησία, πόλη της Μικράς Ασίας στο Μαίανδρο ποταμό. Η Άρτεμις Λευκοφρυήνη λατρευόταν σε έναν ναό κοντά στο Ληθαίο στη Μαγνησία. Σε μια επιγραφή του 2ου αιώνα π.Χ. βρίσκουμε την Άρτεμη Λευκοφρυήνη να περιγράφεται ως πολιούχος της Μαγνησίας, ενώ αναφέρονται και χοροί κοριτσιών προς τιμήν της.
            O Ηφαιστίων στο έργο του Περί ποιημάτων 4, 8 παραθέτει τους 3 πρώτους στίχους του ποιήματος και αναφέρει ότι προέρχονται από το 1ο ποίημα του Ανακρέοντα (δηλαδή από το 1ο ποίημα στην έκδοση του Αρίσταρχου από τη Σαμοθράκη). Προσθέτει επίσης ότι η δομή του ποιήματος ήταν μονοστροφική, πράγμα που σημαίνει ότι έχουμε στη διάθεσή μας μόνο την 1η στροφή από μια ευρύτερη σύνθεση.
            Το ποίημα υμνεί τους κατοίκους της Μαγνησίας, ενώ η λέξη νῦν στο στίχο 4 μας υποδεικνύει ότι το ποίημα μπορεί να γράφτηκε με την αφορμή κάποιας πρόσφατης αναδιοργάνωσης της λατρείας της Άρτεμης ή ότι οι κάτοικοι της πόλης είχαν μια πρόσφατη αφορμή να υμνήσουν τη θεά για την προστασία της.

Η Αρμονία και η Αρετή των Αριθμών: η ετυμολογία των λέξεων


Η λέξη ἀριθμός προκύπτει από ρίζα ἀρι-, η οποία είχε αρχική σημασία «μετρώ, αριθμώ, βάζω σε κατάλληλη σειρά, τακτοποιώ». Από την ίδια ρίζα προκύπτει η λέξη νήριτος που σημαίνει «αναρίθμητος» από το στερητικό ν-/να-/νη- (πβ. νηνεμία = νη+άνεμος = χωρίς άνεμο) και το ἄριτος (νάριτος > νήριτος). Από την ίδια ρίζα με το πρόσφυμα -θμ- προκύπτει η λέξη ἀρι-θμ-ός. Με επέκταση της σημασίας η ρίζα έφτασε να σημαίνει «αριθμώ κάποιους για να τους ξεχωρίσω από τους άλλους» > «επιλέγω, διαλέγω». Έτσι προκύπτει η λέξη έπάριτοι (ἐπί + ἄριτος): ονομασία των στρατιωτών του κοινού των Αρκάδων (= επίλεκτοι, διαλεχτοί). Ως όνομα προσώπων πβ. Ἐπήριτος (ω 306), Πεδάριτος (Αρκαδία, Λακωνία, όπου πεδά = μετά), Μετήριτος (Ιωνία), το όρος Νήριτον στον Όμηρο. Επίσης εἰκοσιν-ήριτος (=εικοσαπλάσιος).

Η ρίζα ἀρι- και η σημασία της «μετρώ, αριθμώ» αποτελεί με τη σειρά της παραλλαγή και επέκταση της ρίζας ἀρ-, η οποία σημαίνει «ταιριάζω, προσαρμόζω κάτι σε κάτι άλλο, τακτοποιώ, βάζω στη σειρά». Η ρίζα αυτή είναι εξαιρετικά παραγωγική στην αρχαία Ελληνική και έδωσε αναρίθμητα θέματα και παράγωγες λέξεις. Ας δούμε μερικές χαρακτηριστικές:

ΑΡΧΑΙΑ ΡΗΤΑ 21


Νύμφη Δάφνη: Αυτή που προέκυψε ξαφνικά εκ της Γης. (από τη Μυθική Αναζήτηση)


Η νύμφη Δάφνη ήταν κόρη του ποταμού Λάδωνα ή κατ’ άλλους του Πηνειού και της Γαίας, δηλαδή της ύλης και του ρευστού. Και στην περίπτωση της Δάφνης της αποδίδονται διαφορετικοί γονείς. Άλλοτε είναι κόρη του ποταμού Λάδωνα της Πελοποννήσου και της Γης, άλλοτε του θεσσαλικού ποταμού Πηνειού, άλλοτε του βασιλιά Αμύκλα της Λακωνίας. Τριγυρνούσε στην παρθένα φύση επιθυμώντας η ίδια να μείνει αιώνια, αγνή, αυτούσια, θέλοντας να μοιάσει της Αρτέμιδος...
Την ερωτεύτηκε σφοδρά ο θεός Απόλλων, που άρχισε να την κυνηγάει ασταμάτητα. Εξαντλημένη η Δάφνη, παρακάλεσε τη μητέρα της, τη Γαία, να τη βοηθήσει, κι έτσι μεταμορφώθηκε σε δέντρο, όταν ο Απόλλων προσπάθησε να την αγκαλιάσει. Ο Απόλλων, τότε, για να παρηγορηθεί, έκοψε ένα κλαδί από το δένδρο και στεφανώθηκε. Από τότε η δάφνη είναι το ιερό φυτό του θεού Απόλλωνα. Το όνομα «Δάφνη», πρωτοελληνικό, θα μπορούσε να ετυμολογηθεί ως «Δα» (Δη-Γη στα δωρικά) και «φνης» (ξαφνική – αίφνης). Αυτή που προέκυψε ξαφνικά εκ της Γης, από την ύλη.

de la Chausse, Raccolta di gemme antiche, pars prima





















Η ετυμολογία και η σχέση των λέξεων ύμνος, υμήν, υμέναιος


            Η ετυμολογία της λέξης ύμνος ήταν αμφίβολη και για τους αρχαίους.  Οι αρχαίοι γνώριζαν τρεις διαφορετικές ετυμολογίες:

1) από το ρήμα ὑμένω, το οποίο υποτίθεται ότι είναι συγκεκομμένος τύπος του ὑπομένω, επομένως ὕμνος < ὑπόμονος. Σύμφωνα με την ετυμολογία αυτή ύμνος σημαίνει «αυτό που μένει», επειδή διατηρεί στη μνήμη τις αρετές και τις πράξεις όσων επαινούνται. Βλ. Μ. ετυμ. στο λήμμα ύμνος: κατὰ συγκοπὴν͵ ὑπόμονός τις ὢν͵ καθὸ εἰς ὑπομονὴν καὶ μνήμην ἄγει τὰς τῶν ἐπαινουμένων πράξεις καὶ ἀρετάς.

 2) Από το σπάνιο ρήμα ὕδειν, το οποίο σημαίνει «λέγω». Σ’ αυτήν την περίπτωση θα έπρεπε να υποθέσουμε συγκεκομμένο τύπο παθητικής μετοχής **ὑδόμενος > **ὑδμένος > ὕμνος. Βλ. Πρόκλος (=Φώτιος, Βιβλ. 320a9-12):  καί φησι τὸν ὕμνον μὲν ὠνομάσθαι ἀπὸ τοῦ ὑπόμονόν τινα εἶναι καὶ οἷον εἰς μνήμην καὶ ὑπόμνησιν ἄγειν τὰς πράξεις τῶν ὑμνουμένων· ἢ ἀπὸ τοῦ ὕδειν αὐτάς͵ ὅπερ ἐστὶ λέγειν.

ΑΡΧΑΙΑ ΡΗΤΑ 19


ΑΡΧΑΙΑ ΡΗΤΑ 18


Όταν η ωραία Ελένη λατρεύτηκε ως θεά "Κουροτρόφος" και "Δενδρίτης" (από τη Μυθική Αναζήτηση)


Την τραγικότητα του ρόλου της γυναίκας που "έστειλε" χιλιάδες άνδρες να πολεμήσουν στον δεκαετή πόλεμο της Τροίας όλοι τον γνωρίζουμε. Η ωραία Ελένη μισήθηκε, υμνήθηκε κατηγορήθηκε και ενέπνευσε. Όμως αυτό που διαφεύγει από την ιστορία στις αναφορές της σε αυτήν είναι ότι η ωραία Ελένη λατρεύτηκε ως θεά στην Λακωνία και την Ρόδο. Στη Λακωνική Θεράπνη είχε ναό και ο λαός πίστευε πως προστάτευε ιδιαίτερα τα μικρά παιδιά ως θεά Κουροτρόφος. Ας αναφέρουμε μια χαρακτηριστική ιστορία που μας αφηγείται ο Ηρόδοτος:
      Η γυναίκα του Αρίστωνα, του βασιλιά της Σπάρτης, όταν ήταν ακόμα μωρό, ήταν φοβερά άσχημη, και οι γονείς της, από πλούσια και αρχοντική γενιά, το είχαν μεγάλο καημό. Βλέποντας την αγιάτρευτη θλίψη των γονέων, η παραμάνα του μωρού αποφάσισε να το φέρνει κάθε μέρα στην Θεράπνη, στο ιερό της Ελένης. Εκεί έστεκε μπροστά στο άγαλμα της και την ικέτευε να γλιτώσει το παιδί από την κατάρα της τόσης ασχημίας. Μια μέρα, την ώρα που έβγαινε από τον ναό, την πλησίασε μια άγνωστη γυναίκα και την ρώτησε τι κρύβει στην αγκαλιά της.-"Ένα παιδί", της αποκρίθηκε  -"Δείξε μου το, θέλω να το δω" - "Όχι", είπε η παραμάνα, "οι γονείς του με έχουν προστάξει να μη το δείχνω σε κανέναν". Η επιμονή όμως της Ελένης- γιατί αυτή ήταν η άγνωστη- να ιδεί το μωρό ήταν μεγάλη και η παραμάνα στο τέλος της το ξεσκέπασε. Τότε η θεά χάιδεψε το κεφάλι του μωρού και είπε πως μεγαλώνοντας θα γίνει η πιο ωραία κοπέλα της Σπάρτης. Και έτσι έγινε. Το άσχημο μωρό με τα χρόνια έγινε τόσο όμορφη γυναίκα που προκάλεσε τον έρωτα του βασιλιά Αρίστωνα, που την παντρεύτηκε αφού πρώτα την χώρισε με πονηριά από τον πρώτο της άνδρα. Άλλες λακωνικές μαρτυρίες σχετίζουν την Ελένη με την δεντρολατρεία. Το ίδιο γινότανε και στην Ρόδο, όπου η θεά είχε την προσωνυμία Δενδρίτις.