Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Παιάνας στην Υγεία (Αρίφρων)




            O Αρίφρων από τη Σικυώνα ταυτίζεται από ορισμένους μελετητές με τον τραγικό ποιητή Αρίφρονα, ο οποίος είναι γνωστός από μια αττική επιγραφή που χρονολογείται περίπου στα 400 π.Χ. (IG ii2 3092). Εντούτοις, πολλά στοιχεία του ποιήματος υποδεικνύουν ως περίοδο συγγραφής την Ελληνιστική Εποχή (βλ. παρακάτω). Ήταν πολύ δημοφιλές και γνωστό τραγούδι. Ο Λουκιανός (Υπέρ του πταίσματος 6) το αναφέρει ως τὸ γνωριμώτατον ἐκεῖνο καὶ πᾶσι διὰ στόματος, ενώ το γεγονός ότι όλα τα σωζόμενα αντίγραφα και παραθέματά του προέρχονται από τον 2ο και 3ο αιώνα μ.Χ. μαρτυρεί τη μακρόχρονη επιβίωσή του. Στην Επίδαυρο το ποίημα είχε αποκτήσει τη θέση επίσημου λατρευτικού ύμνου στο ιερό του Ασκληπιού.
            Ο ύμνος σώζεται τόσο σε χειρόγραφα (βασικά βλ. Αθήναιος 15, 701F-702B) όσο και σε επιγραφές. Ωστόσο, αν δεν υπήρχε η μαρτυρία του Αθήναιου, δε θα ξέραμε ότι είναι ένας παιάνας, αφού δεν περιέχει κανένα από τα χαρακτηριστικά στοιχεία του είδους αυτού. Το ποίημα αποτελείται από δύο μέρη. Το πρώτο μέρος (στ. 1-2) συγκεφαλαιώνει το σκοπό επίκλησης της Υγείας από τον ποιητή και εκφράζει την ευχή να τον ευλογεί στο υπόλοιπο της ζωής του. Το δεύτερο μέρος (3-10) έχει ως κύριο θέμα του την ιδέα ότι όλα τα βραβεία και οι απολαύσεις της ζωής δεν έχουν νόημα χωρίς την υγεία. Το ποίημα κλείνει με μια βεβαίωση της ζωτικής συνεισφοράς της υγείας στην ανθρώπινη ευτυχία.
            Ούτε η γλώσσα του ποιήματος (λυρική Κοινή) ούτε το μέτρο [κατά βάση δακτυλοεπίτριτοι (3-9), ανάπαιστοι (1-2), ιαμβικό τρίμετρο (10)] αποδεικνύουν τη σύνθεσή του κατά την κλασική εποχή. Αντίθετα υπάρχουν 3 σημεία που υποδεικνύουν ότι συντέθηκε κατά την ελληνιστική περίοδο: πρώτον, η έκφραση (στίχος 4) τᾶς ἰσοδαίμονος ἀνθρώποις βασιληίδος ἀρχᾶς, δηλαδή «η βασιλική εξουσία που υψώνει τον άνθρωπο στο επίπεδο των θεών», ταιριάζει περισσότερο στην ελληνιστική περίοδο, στην οποία οι βασιλείς έτειναν προς τη λατρεία του προσώπου τους. Δεύτερον, η έκφραση (4-5) πόθων οὓς κρυφίοις Ἀφροδίτας ἕρκεσιν θηρεύομεν, δηλαδή «έρωτες, που τους κυνηγάμε με τα κρύφια βρόχια της Αφροδίτης» έχει ελληνιστική απόχρωση. Ο Βίων (απ. 13) περιγράφει ένα αγόρι να κυνηγά τον Έρωτα σαν κυνηγός που προσπαθεί να συλλάβει ένα πουλί, ενώ πολυάριθμα ελληνιστικά επιγράμματα παρουσιάζουν τον ίδιο τον Έρωτα να συλλαμβάνει με βρόχια τα ανθρώπινα θύματά του. Επιπλέον η λεπτότητα του ερωτικού θέματος ταιριάζει περισσότερο στην ελληνιστική παρά την κλασική περίοδο: ενώ αρχαιότεροι λυρικοί ποιητές, όπως ο Ίβυκος ή ο Ανακρέων παρουσιάζουν την υποταγή τους στον Έρωτα ως βίαιη και ορμητική διαδικασία, η λεπτεπίλεπτη εικόνα του έρωτα που παρουσιάζει το ποίημα είναι κοινή στην ελληνιστική ποίηση. Τρίτον, η σύνθεση ποιημάτων για αφηρημένες οντότητες, όπως η Τύχη, η Μοίρα και η ίδια η Υγεία, είναι συνηθέστερη στην ελληνιστική εποχή. Επομένως, δε θα πέφταμε έξω, αν τοποθετούσαμε τη σύνθεση του ποιήματος στα τέλη του 4ου ή κατά τον 3ο αιώνα π.Χ.


Ὑγίεια βροτοῖσι πρεσβίστα μακάρων͵ μετὰ σεῦ
ναίοιμι τὸ λειπόμενον βιοτᾶς͵ σὺ δέ μοι πρόφρων ξυνείης·
εἰ γάρ τις ἢ πλούτου χάρις ἢ τεκέων
ἢ τᾶς ἰσοδαίμονος ἀνθρώποις βασιληίδος ἀρχᾶς ἢ πόθων
οὓς κρυφίοις Ἀφροδίτας ἕρκεσιν θηρεύομεν͵
ἢ εἴ τις ἄλλα θεόθεν ἀνθρώποισι τέρψις ἢ πόνων
ἀμπνοὰ πέφανται͵
μετὰ σεῖο͵ μάκαιρ΄ Ὑγίεια͵
τέθαλε καὶ λάμπει Χαρίτων ὀάροις·
σέθεν δὲ χωρὶς οὔτις εὐδαίμων ἔφυ. 

Υγεία, για τους θνητούς η πιο σεβαστή [1] των μακαρίων θεών, μαζί σου
            να ζούσα τη ζωή που μου μένει κι ευμενής να μου ήσουν!
            Γιατί αν υπάρχει κάποια χαρά στα πλούτη ή τα παιδιά,
ή στη βασιλική εξουσία, που υψώνει τον άνθρωπο ως τους θεούς,
            ή στους πόθους, που με τα κρύφια βρόχια της Αφροδίτης θηρεύουμε,
            ή αν οι θεοί χαρίζουν κάποια άλλη χαρά στους ανθρώπους
            ή απ’ τους κόπους ανάπαυση,
            μαζί σου, μακάρια Υγεία,
            όλα αυτά θάλλουν και λάμπουν και έχουν τη συντροφιά των Χαρίτων.
            Χωρίς εσένα κανείς δεν είναι ευδαίμων.




[1] Πρεσβίστα μακάρων. Ο υπερθετικός εδώ δεν έχει τη σημασία «η πιο αρχαία», αλλά «η πιο σεβαστή». Η έκφραση αποτελεί ανάμνηση της επικής φράσης πρέσβα θεά, σεβαστή θεά, όπως λέγεται π.χ. για την Ήρα στην Ιλ. Ξ 194. Το ρήμα πρεσβεύω μπορεί να σημαίνει «τιμώ στην προσευχή». Η εξέχουσα θέση της Υγείας ανάμεσα στους θεούς είναι σημαντική για το σύνολο του ποιήματος: ό,τι χαρίζουν οι άλλοι θεοί (παιδιά, πλούτο, εξουσία κ.τ.λ.) είναι πραγματικό αγαθό μόνο αν τα συνοδεύει η υγεία. Ο συμποτικός χαρακτήρας του παιάνα του Αρίφρονος αντανακλάται στη χρήση που του επιφυλάσσουν οι δειπνοσοφιστές στον Αθήναιο ως προσευχή μετά το γεύμα.

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η σημασία και η ετυμολογία των ονομάτων Πάτροκλος, Σωκράτης και ορισμένων άλλων

[Επειδή κυκλοφορεί πολύ μια ανάρτηση με ερμηνείες και ετυμολογίες αρχαίων ονομάτων που έχει κατά τη γνώμη μου ανακρίβειες, είπα να δώσω τη δική μου εκδοχή για μερικά από αυτά, στηριγμένος κυρίως στον Chantraine, αλλά και άλλες έγκυρες πηγές]
Διομήδης: το πρώτο συνθετικό από το Ζεύς / Διός και το δεύτερο από το μήδεα = η σκέψη (< μήδομαι =σκέφτομαι, σχεδιάζω). Συνεπώς Διομήδης = η σκέψη, το σχέδιο του Δία.
Λαέρτης: λαός και ἐρέθω =ερεθίζω, διεγείρω, ξεσηκώνω. Πβ. με αντιστροφή στη σειρά των συνθετικών το μυκηναϊκό Ἐρτίλαος.
Λέανδρος: «ο άνδρας του στρατού», δηλαδή ο στρατιώτης. Εδώ λαός = στρατός.
Ορέστης: από το ὄρος και την κατάληξη -της. Δεν είναι σύνθετη λέξη, αλλά παράγωγη. Η λέξη είχε δύο θέματα: ὄροσ- και ὄρεσ-. Το πρώτο θέμα χωρίς κατάληξη έδωσε την ονομαστική ὄρος, το δεύτερο θέμα υπέστη φωνητικές αλλοιώσεις στις πλάγιες πτώσεις: π.χ. γενική ενικού ὄρεσ-ος> ὄρεhος> ὄρεος> (τοῦ) ὄρους Ο Όμηρος διατηρεί λείψανο τοπικής/οργανικής ὄρεσ-φι (=στα βουνά). Πραγματικό σύνθετο εί…