Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

O Πειραιάς ως οχυρό της δημοκρατίας




Στα πρώτα χρόνια του 5ου αιώνα η Αθήνα ανέπτυξε τον Πειραιά ως καινούργιο λιμάνι. Σύντομα ο Πειραιάς έγινε η βάση του αθηναϊκού πολεμικού στόλου και σπουδαίο εμπορικό λιμάνι. Γρήγορα μεγάλωσε σε πληθυσμό και έγινε σημαντικό αστικό κέντρο. Στα τέλη του αιώνα ο Πειραιάς είχε ξεπεράσει σε μέγεθος κάθε άλλο οικιστικό κέντρο στην Αττική πλην του άστεως της Αθήνας. Μπορούσε λοιπόν να θεωρηθεί ως το μόνο ανταγωνιστικό προς την Αθήνα αστικό κέντρο στην Αττική, γεγονός που μπορεί να ανησυχούσε τους κατοίκους του άστεως.  Βέβαια οι κύριες πολιτικές διαδικασίες παρέμεναν επικεντρωμένες στην Αθήνα, αλλά οι κάτοικοι του άστεως και οι Αθηναίοι γενικότερα έπρεπε να ορίσουν τις σχέσεις τους με την κοινωνική, οικονομική και στρατιωτική σημασία της νέας πόλης. Υπάρχουν ενδείξεις ότι αναπτύχθηκαν εντάσεις μεταξύ Πειραιώς και άστεως και ότι το άστυ ανέπτυξε ένα είδος λόγου που εμπεριείχε τον κίνδυνο από τον Πειραιά.  Ο Πειραιάς ως μεγάλο λιμάνι προσείλκυσε κοινωνικές ομάδες που θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως περιθωριακές στην αθηναϊκή κοινωνία.

Ο Πειραιάς απετέλεσε ένα από τα κυριότερα σχέδια της πολιτικής του Θεμιστοκλή για τη μετατροπή της Αθήνας σε μεγάλη ναυτική δύναμη και για την ανάπτυξη του δημοκρατικού πολιτεύματος. Μετά τα Περσικά διείδε γρήγορα το πόσο κατάλληλος ήταν ως λιμάνι, για να στεγάσει το αθηναϊκό ναυτικό, αντικαθιστώντας τον λιμένα του Φαλήρου. Ο Πλούταρχος, Θεμ. 19.3 κ.εξ., σημειώνει ότι η πολιτική του Θεμιστοκλή σε σχέση με τον Πειραιά ενίσχυσε το δήμο σε βάρος των αρίστων, δίνοντας δύναμη και εξουσία σε ναύτες και κελευστές πλοίων και σε κυβερνήτες. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι ο τύμβος του Θεμιστοκλή βρισκόταν σε ένα ακρωτήριο κοντά στο λιμάνι του Πειραιά σύμφωνα με τον κωμικό Πλάτωνα (στον Πλούτ., Θεμ. 32.4-5).

Στον Πειραιά ένα μεγάλο μέρος της γης ήταν δημόσιο, ανήκε στο κράτος και όχι σε πλούσιους ιδιώτες. Είναι χαρακτηριστικό ότι η μεγαλύτερη ποσότητα στοιχείων που διαθέτουμε από τον 5ο αιώνα για τη δημόσια περιουσία στην Αττική δεν προέρχεται από το άστυ, αλλά σχετίζεται με τον Πειραιά. Είναι σαφές από αυτά τα στοιχεία ότι είχε δοθεί ιδιαίτερη έμφαση στον ορισμό της δημόσιας περιουσίας εκεί. Μαθαίνουμε ότι υπήρχαν δημόσια οικοδομήματα, τα οποία έπρεπε να εποπτεύει η Βουλή (Αριστοτέλης, Αθ. πολ. 46.2, ἐξετάζει δὲ καὶ τὰ οἰκοδομήματα τὰ δημόσια πάντα͵ κἄν τις ἀδικεῖν αὐτῇ δόξῃ͵ τῷ τε δήμῳ τοῦ τον [ἀπ]οφαίνει͵ καὶ καταγνοῦσα παραδίδωσι δικαστηρίῳ).

Ο Πειραιάς δημιουργεί για την Αθήνα ένα είδος «σχιζοφρενικής ταυτότητας» μιας μεσογείου πόλεως με λιμάνι ως προάστιο. Ο Πειραιάς μετατράπηκε γρήγορα σε εμπορικό και βιομηχανικό κέντρο, όπου η παρουσία των ξένων, μετοίκων ή επισκεπτών ή εμπόρων, ήταν έντονη πλάι στους καθαυτό Αθηναίους πολίτες. Στην Αθήνα είναι το λιμάνι του Πειραιά το σημείο από το οποίο ξένοι και αγαθά εμφανίζονται για πρώτη φορά, πριν προσεγγίσουν την πόλη. Από το λιμάνι αυτό μαζί με τους ξένους και τα αγαθά «εισβάλλουν» στον τακτοποιημένο κόσμο του άστεως ιδέες, κίνδυνοι και απειλές: σοφιστές, ζωγράφοι, φιλόσοφοι, έμποροι, διπλωμάτες, τεχνίτες, όλοι αποβιβάζονται εκεί. O ρόλος του ως πύλη της Αθήνας για το εμπόριο με το εξωτερικό έθετε σε αμφισβήτηση την ιδεολογική προσήλωση της πόλης στην αυτάρκεια, ενώ η μεγάλη συγκέντρωση ξένων σ’ αυτόν απειλεί στη συνείδηση των πιο συντηρητικών Αθηναίων να αποσταθεροποιήσει την αποκλειστικότητα του δικαιώματος του πολίτη.O Πειραιάς διέθετε μεγάλο αριθμό μετοίκων και η εκεί παρουσία τους μπορεί να χρωμάτισε τη γνώμη που είχαν οι Αθηναίοι για τον Πειραιά. Μαζεύονταν κυρίως στο εμπορίον, το οποίο για πολλούς Αθηναίους ήταν περιθωριακό, αν και εκεί έρχονταν σε επαφή πολίτες και ξένοι.  Τουλάχιστον 15 ξένες λατρείες μαρτυρούνται στον Πειραιά από τον 5ο αιώνα κ.εξ.

Ο Πειραιάς φαίνεται επίσης να προσελκύει τα πιο ριζοσπαστικά στοιχεία μεταξύ των Αθηναίων. Μπορούμε να υποθέσουμε με σχετική ασφάλεια ότι στον Πειραιά συνέρρεαν,προκαλώντας μεγάλη αύξηση του πληθυσμού, πολλοί φτωχοί Αθηναίοι για δουλειά στα πλοία, το λιμάνι και τις συναφείς εργασίες, δημιουργώντας για την πόλη έναν κοινωνικό χαρακτήρα διαφορετικό από του άστεως. Οι γνήσιοι δημότες του Πειραιά πρέπει να ήταν μειοψηφία στο σύνολο των πολιτών που κατοικούσαν στον Πειραιά, γι’ αυτό και ο αριθμός των στρατηγών και ρητόρων που φέρουν στις επιγραφές το όνομα Πειραιεύς είναι σχετικά μικρός ως προς τον αριθμό των κατοίκων του Πειραιά. Κάτοικοι του Πειραιά από άλλους δήμους πιθανώς εκλέγονταν στα διάφορα αξιώματα με βάση τους δήμους τους και έφεραν το ανάλογο δημοτικό όνομα. 

Ο Αριστοτέλης στα Πολιτικά 1303b αποκαλεί τους κατοίκους του Πειραιά ως πιο δημοτικούς σε σχέση με τους κατοίκους του άστεως. Εδώ η λέξη πρέπει να σημαίνει ανθρώπους που ανήκουν στο λαό και ευνοούν πολιτικές δράσεις υπέρ του δήμου. H δήλωση του Αριστοτέλη πρέπει να γίνει αντιληπτή με κοινωνικοπολιτικούς όρους: ο Πειραιάς γινόταν αντιληπτός ως δημοκρατικό οχυρό του ναυτικού και συχνά αποτελεί αντικείμενο έμμεσης ή άμεσης κριτικής (βλ. π.χ. Αριστοτ., Πολ. 1291b17-25, [Ξενοφ.], Αθ. πολ. 1, 2, Πλάτων, Νόμοι 704Α-707D κ.α.). Είναι χαρακτηριστική η προθυμία των κατοίκων του Πειραιά να πάρουν μέρος στον αγώνα ενάντια στα αντιδημοκρατικά κινήματα του 411 και 404/3.

O καίριας σημασίας ρόλος του Πειραιά ως ορμητηρίου των δημοκρατικών για την αποκατάσταση της δημοκρατίας είναι πολύ αισθητός ιδιαίτερα στη δεύτερη περίπτωση. Βλ. ιδιαίτερα την αφήγηση του Ξενοφώντα (Ελλ. 2.4.10-43). Μερικές φορές στις πηγές διακρίνεται μια ένταση ανάμεσα στο συντηρητικότερο άστυ και το μεγάλο λιμάνι. Μπορούμε να παραβάλουμε την άποψη του Αριστοτέλη (1303b7-12), ο οποίος ανάμεσα στα παραδείγματα στάσεως (διαμάχης) που οφείλονται σε γεωγραφικούς παράγοντες, σημειώνει και τη στάση μεταξύ των κατοίκων του άστεως και του Πειραιά. Γνωρίζουμε ότι οι ολιγαρχικοί της Αθήνας ποτέ δε δέχτηκαν ευχάριστα την ένωση της Αθήνας με τον Πειραιά.

Ο Διόδωρος (14.32.4) μας πληροφορεί ότι οι Τριάκοντα μετέφεραν στον Πειραιά τους πολίτες που δεν συμπεριλήφθηκαν στους 3000, ενώ ο Ιουστίνος (5.9.12) ότι διέταξαν τους μη έμπιστους πολίτες να κατοικήσουν στο χώρο μεταξύ των γκρεμισμένων Μακρών Τειχών και ο Ισοκράτης (7.67) μιλά για 5000 φυγάδες από το άστυ στον Πειραιά (βλ. επίσης Λυσίας 2.61-66). Το αποκορύφωμα της συμβολικής σύνδεσης ανάμεσα στον Πειραιά και τη δημοκρατία είναι η πράξη των Τριάκοντα να γυρίσουν το 404/3 το βήμα των ρητόρων στην Πνύκα έτσι, ώστε να βλέπει μακριά από τη θάλασσα, την πηγή της γέννησης της δημοκρατίας (Πλούτ., Θεμ. 19.4).

Ο Πειραιάς, ο στόλος και η δημοκρατία αποτελούν μια εμφανή τριάδα. Κατά παράξενο τρόπο όμως ήταν οι ολιγαρχικοί, συγκεκριμένα οι Τριάκοντα, που έδωσαν καθεστωτική αναγνώριση στη βαρύνουσα σημασία του Πειραιά, ίσως επειδή τον φοβούνταν ως πιθανό κέντρο αντίθεσης και ήθελαν να τον ελέγξουν. Οι Τριάκοντα εγκατέστησαν δέκα άρχοντες στον Πειραιά και η αποκατεστημένη δημοκρατία καθιέρωσε τη δική της ειδική πρόβλεψη για το καθεστώς του Πειραιά με τον ορισμό αστυνόμων, αγορανόμων, μετρονόμων, σιτοφυλάκων, στρατηγών και ενός δημάρχου. Ως το τέλος του 5ου αιώνα ο Πειραιάς αναγνωρίστηκε ως εξαιρετική κοινότητα στην Αττική, ενώ οι αξιωματούχοι που τον αναλάμβαναν ορίζονταν από την αθηναϊκή βουλή.

[απόσπασμα από το Roy, J. 1998. “The Threat from the Piraeus.” In Kosmos: Essays in Order Conflict and Community in Classical Athens,] 

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η ετυμολογία της λέξης αριστερός (και το όνομα της Αριάδνης)

Η λέξη ἀριστερός συνδέεται από τους γλωσσολόγους με τη λέξη ἄριστος. Το πρόσφυμα -τερος διατηρεί εδώ την πρωταρχική του αντιθετική σημασία (= αυτός που είναι στα αριστερά σε αντίθεση με αυτόν που είναι στα δεξιά -πβ. δεξιτερός = δεξιός, ὀρέστερος = ο ορεινός σε αντίθεση με τον πεδινό). Η λέξη επομένως σχηματίστηκε προτού το πρόσφυμα αποκτήσει την κυρίως συγκριτική σημασία που έχει στα «ομαλά» συγκριτικά (όπως π.χ. σεμνός, σεμνότερος). Η αρχική σημασία του αριστερός, συνεπώς, ήταν «άριστος». Η τοπική σημασία προήλθε από την μαντική τέχνη ως ευφημισμός: οι οιωνοί που έρχονταν από τα αριστερά θεωρούνταν δυσοίωνοι και η λέξη αριστερός χρησιμοποιήθηκε με ευφημιστικό τρόπο (= «αυτός που έρχεται από την καλή μεριά». Πβ. και την εξίσου ευφημιστική χρήση του επιθέτου εὐώνυμος, «αυτός που έχει καλό όνομα», = αριστερός).  
Με τη σειρά της η λέξη ἄριστος περιέχει το υπερθετικό πρόσφυμα -ιστος και αποτελεί υπερθετικό βαθμό του συγκριτικού ἀρείων (καλύτερος). Στην ίδια ομάδα λέξεων ανήκει και το πρό…