Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Η πολιτική σκέψη στην ποίηση της αρχαϊκής εποχής


Όπως λέγεται συχνά, στην Ελλάδα ο ποιητής είναι ψυχαγωγός, καλλιτέχνης, τεχνίτης και πάνω από όλα δάσκαλος και εκπαιδευτής του λαού του. Καθώς οι πόλεις ήταν μικρές και οι διαπροσωπικές σχέσεις έντονες, ζωντανές και γεμάτες ένταση, οι ατομικές δράσεις, ιδιαίτερα από ισχυρούς ηγέτες, εύκολα επηρέαζαν την κοινωνία ως σύνολο. Αυτοί που συνήθιζαν να εκφράζουν τις απόψεις τους δημόσια, ανάμεσά τους και οι ποιητές και τραγουδιστές, δεν μπορούσαν παρά να σκεφτούν, να μιλήσουν και να τραγουδήσουν για τα κοινά ζητήματα. Έτσι συχνά ακόμη και η μη πολιτική ποίηση ασχολείται με πολιτικά θέματα. Τα ακροατήρια μιας τέτοιας ποίησης φυσικά θα ήταν συνηθισμένα στο να απολαμβάνουν και αντιλαμβάνονται πολιτικούς υπαινιγμούς και μηνύματα πλεγμένα στη μυθολογική ή άλλη αφήγηση.
Ήδη στον Όμηρο συναντάμε τις αρχές της πολιτικής σκέψης στη λογοτεχνία: στην Ιλιάδα ο Τρωικός Πόλεμος, παρά τον επικό και πανελλήνιο χαρακτήρα του, μοιάζει με πόλεμο δύο πόλεων στις απέναντι πλευρές μιας πεδιάδας. Σε όλη την ελληνική ιστορία τέτοιες αντιπαλότητες γειτονικών πόλεων συχνά προξένησαν μακροχρόνιους πολέμους. Και για πρώτη φορά τέτοιοι πόλεμοι μαρτυρούνται ακριβώς στην εποχή του Ομήρου.
Στην Οδύσσεια ο Οδυσσέας έχει κατά νου την πόλη, όταν πλησιάζει τη γη των Κυκλώπων: σύγχρονος με τον 1ο αποικισμό ο ποιητής επισημαίνει την καταλληλόλητα του νησιού για την ίδρυση μιας πόλης (Ι 131-41). Οι Κύκλωπες όμως ζουν σε συνθήκες αντίθετες με την πόλη: δεν καλλιεργούν τη γη (107-11), δεν έχουν πλοία και δεν επισκέπτονται τις πόλεις των άλλων ανθρώπων (125-9). Είναι άνομοι (106) και περιφρονούν τους θεούς (273-8). Δεν έχουν κοινούς τόπους συνεδριάσεων, ο καθένας τους έχει τους δικούς του νόμους για την γυναίκα και τα παιδιά του (112-5). Με λίγα λόγια η κοινωνία των Κυκλώπων περιγράφεται ως κοινωνία που αγνοεί την πόλη και τη δομή της: αποτελείται από αυτόνομες μονάδες (οίκοι).
Από την άλλη η κοινωνία των Φαιάκων παρουσιάζεται ως η ιδανική πόλις: τα μέλη της σέβονται τους θεούς, είναι φιλόξενοι και γενναιόδωροι στους ξένους και κατέχουν έξοχα τη ναυτική τέχνη (Οδ. ζ-θ, ν 1-95). Η αντίθεση είναι ηθελημένη: από τη μια τα τέρατα που δεν μετέχουν σε μια κοινωνία τύπου πόλης, από την άλλη ο λαός που κάνει τα πάντα σωστά και δίκαια μέσα από την κοινοτική του εμπειρία. Έτσι στο έπος η πόλη εκπροσωπεί τον πολιτισμό, την επικοινωνία, την κοινότητα, τη δικαιοσύνη. Η ζωή χωρίς πόλη είναι πρωτόγονη, απομονωμένη και άνομη.
Η κοινωνία που περιγράφεται στα ομηρικά έπη φαίνεται να βρίσκεται κοντά στην πραγματική κοινωνία, στην οποία ζούσε ο ποιητής. Καθώς η επική ποίηση απολάμβανε πανελλήνιας αναγνώρισης, πρέπει να ήταν πλατιά ελκυστική και γεμάτη νόημα, παρά τις τοπικές διαφορές. Άρα τα ομηρικά έπη πρέπει να αντανακλούν σχέσεις, καταστάσεις και ενδιαφέροντα που υπήρχαν σε μεγάλο μέρος της Ελλάδας κατά τον ύστερο 9ο και 8ο αιώνα π.Χ.
O Ησίοδος βλέπει την κοινωνία να απειλείται διαρκώς από ανεύθυνες πράξεις των βασιλέων, τους οποίους αντιμετωπίζει όχι τόσο από τη σκοπιά των ανταγωνισμών μεταξύ τους και τη στρατιωτική πλευρά της ηγεσίας τους, αλλά από την πλευρά της απονομής δικαιοσύνης. Στοχάζεται πάνω στο θέμα της δικαιοσύνης και καταλήγει στο συμπέρασμα ότι μόνο κοινωνίες με σωστή απονομή δικαίου ευημερούν. Έτσι καθήκον των βασιλέων είναι η απόδοση του δικαίου (βλ. κυρίως Θεογονία 80-93 / Έργα και ημέρες 27-39 / 219-64). Ωστόσο και τα αδύναμα μέλη της κοινωνίας, αν και δεν μπορούν να αλλάξουν την κατανομή της δύναμης, οφείλουν να είναι δίκαια, να εργάζονται σκληρά και να πραγματοποιούν έναν δίκαιο κόσμο στον μικρόκοσμό τους (Έργα και ημέρες 202-12 / 27-36 / 106-7 / 213-8 / 274-97 / 298 κ.εξ. / 219-69 κ.ο.κ.). Γενικά το πρώτο μέρος των Έργων και ημερών είναι οδηγίες προς τους βασιλείς, αφιερωμένο στην προώθηση της ιδέας της κοινοτικής ευθύνης μέσω της δικαιοσύνης και της νομιμότητας. Στη Θεογονία ο Ησίοδος παρουσιάζει την ανάδυση ενός τέλειου κόσμου μεταξύ των θεών υπό την ηγεσία του Διός, που πρέπει να αποτελεί πρότυπο για τους επίγειους βασιλείς. Χρησιμοποιεί τη γενεαλογία και την προσωποποίηση για να συνδέσει και να οργανώσει σημαντικές πολιτικές και κοινωνικές αξίες και παράγοντες. Η πολιτική ανάγνωση της Θεογονίας αποκαλύπτει μια πλούσια εικόνα ενσωματωμένη σε παραδοσιακές δράσεις, μύθους και γενεαλογίες, που υψώνονται ως την πλήρη συνειδητοποίηση των αξιών και των συμπεριφορών που είναι ουσιαστικές για την ευημερία της κοινότητας.
Και οι λυρικοί ποιητές ασχολούνται με πολιτικά και κοινωνικά θέματα που προβληματίζουν τις κοινωνίες τους. Ενδεικτικά μπορούμε να αναφέρουμε τα ποιήματα του Τυρταίου που ενθαρρύνουν τους Σπαρτιάτες οπλίτες τονίζοντας το ιδανικό της σταθερής και ενωμένης πόλεως και το ρόλο του πολίτη-οπλίτη στη φάλαγγα, που αποδεικνύει την αρετή του με τη σωτηρία της πόλης. Η αρετή αυτή εκτείνεται εδώ σε όλους τους πολίτες, ευγενείς και μη, και υπογραμμίζει τη φύση της πόλης ως κοινότητας ίσων πολιτών (απ. 10 / 11/ 12 West 1989-92). Ο Αρχίλοχος, πάλι, περιφρονεί τις παραδοσιακές αξίες και επικρίνει την αριστοκρατία και τα ιδανικά της (5 / 19 / 114 West 1989-92). Τέτοιου είδους ανεξαρτησία από τον παραδοσιακό τρόπο σκέψης ήταν απαραίτητη για την ανάδυση του πολιτικού στοχασμού πέρα από τους περιορισμούς των κυρίαρχων παραδόσεων και των κοινωνικών συμβάσεων.
Η εμφάνιση ανθρώπων μη αριστοκρατικής καταγωγής που υφαρπάζουν την εξουσία από τους ευγενείς (=τύραννοι), πέρα από το ότι φανερώνει την κρίση της αριστοκρατίας, δημιουργεί στις πόλεις εσωτερικές εντάσεις και συζητήσεις. Το κλίμα αυτό αντανακλάται στα Θεογνίδεια, μια συλλογή σύντομων ελεγειών με διαφορετική προέλευση και χρόνο συγγραφής, ο κεντρικός πυρήνας των οποίων τοποθετείται στα Μέγαρα και στον 6ο αιώνα π.Χ. Αν και τα Θεογνίδεια θέτουν σοβαρά προβλήματα προέλευσης και αυθεντικότητας και ορισμένοι αμφιβάλλουν ακόμη και για το κατά πόσο το 1ο πρόσωπο των ποιημάτων είναι αναγκαστικά ο ίδιος ο ποιητής Θέογνης, εντούτοις το τοπικό μεγαρικό χρώμα υπάρχει, αλλά δεν είναι τόσο κυρίαρχο, ώστε τα ποιήματα να μην έχουν δυνατότητα ενδιαφέροντος και πέραν των Μεγάρων.

Η στάση του Θέογνη είναι αναμφισβήτητα αυτή ενός αγαθού, ενός αληθινού αριστοκράτη. Ο Θέογνης επισημαίνει ότι η αριστοκρατία είναι καταδικασμένη, αν δεν εγκαταλείψει συμπεριφορές που οδηγούν στη στάση και την τυραννία. Φοβάται ανθρώπους, οι οποίοι διαφθείρουν το δήμο και δικαιώνουν τους άδικους για προσωπικό κέρδος (39-52). Η άνοδος μη αριστοκρατών και η οικονομική έκπτωση αριστοκρατικών οικογενειών αποτελεί κίνδυνο (53-8 / 173-8 / 667-70). Φοβάται τη συμμαχία έκπτωτων αριστοκρατικά οικογενειών με πλούσιους μη αριστοκράτες (183-96 / 1109-14). Επιμένει στην αριστοκρατική καθαρότητα και ανωτερότητα που βασίζεται σε αιώνες ηγεσίας και εμπειρίας, αλλά και στις εκ φύσεως ανώτερες ιδιότητες των αριστοκρατών, οι οποίες δεν μπορούν να μαθευτούν μέσω διδαχής (429-38). Μόνοι ικανοί για ορθή διακυβέρνηση είναι οι αριστοκράτες (145-50 / 315-22 / 611-14 / 635-6), ενώ ο δήμος είναι ανόητος (847-50).

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η σημασία και η ετυμολογία των ονομάτων Πάτροκλος, Σωκράτης και ορισμένων άλλων

[Επειδή κυκλοφορεί πολύ μια ανάρτηση με ερμηνείες και ετυμολογίες αρχαίων ονομάτων που έχει κατά τη γνώμη μου ανακρίβειες, είπα να δώσω τη δική μου εκδοχή για μερικά από αυτά, στηριγμένος κυρίως στον Chantraine, αλλά και άλλες έγκυρες πηγές]
Διομήδης: το πρώτο συνθετικό από το Ζεύς / Διός και το δεύτερο από το μήδεα = η σκέψη (< μήδομαι =σκέφτομαι, σχεδιάζω). Συνεπώς Διομήδης = η σκέψη, το σχέδιο του Δία.
Λαέρτης: λαός και ἐρέθω =ερεθίζω, διεγείρω, ξεσηκώνω. Πβ. με αντιστροφή στη σειρά των συνθετικών το μυκηναϊκό Ἐρτίλαος.
Λέανδρος: «ο άνδρας του στρατού», δηλαδή ο στρατιώτης. Εδώ λαός = στρατός.
Ορέστης: από το ὄρος και την κατάληξη -της. Δεν είναι σύνθετη λέξη, αλλά παράγωγη. Η λέξη είχε δύο θέματα: ὄροσ- και ὄρεσ-. Το πρώτο θέμα χωρίς κατάληξη έδωσε την ονομαστική ὄρος, το δεύτερο θέμα υπέστη φωνητικές αλλοιώσεις στις πλάγιες πτώσεις: π.χ. γενική ενικού ὄρεσ-ος> ὄρεhος> ὄρεος> (τοῦ) ὄρους Ο Όμηρος διατηρεί λείψανο τοπικής/οργανικής ὄρεσ-φι (=στα βουνά). Πραγματικό σύνθετο εί…