Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Ερμηνευτικές προσεγγίσεις του μύθου των Αμαζόνων



Στα νεότερα χρόνια προτάθηκαν διάφορες ερμηνείες για το τι δηλώνει ο μύθος των Αμαζόνων. Οι κυριότερες προσεγγίσεις είναι: 

1) Ο μύθος αποτελεί απομεινάρι από μια υποτιθέμενη μορφή μητριαρχίας. Αυτή τη θέση διατύπωσε πρώτος ο Bachofen το 1861 και άσκησε μεγάλη επίδραση. 

2) H θετικιστική στάση που αναζητά στο μύθο ιστορική βάση από συγκρούσεις Ελλήνων με ξένους λαούς, όπως λ.χ. με τους αγένειους Χετταίους ή με τοξοφόρους ασιατικούς πληθυσμούς. Πρόσφατα αναθερμάνθηκε το ζήτημα αν οι Αμαζόνες έχουν κάποια ιστορική βάση. Ανασκαφές στην ρωσική κεντρική Ασία έφεραν στο φως ταφές Σαρματών και Σαυροματών από τον 6ο ως τον 4ο αιώνα, οι οποίες περιείχαν πολλές γυναίκες θαμμένες με τόξα και βέλη.

3) H πολιτική ερμηνεία που θεωρεί ότι οι Αμαζόνες είναι η μυθική έκφραση της ηθικής σύγκρουσης που προκύπτει από την αντίσταση των Ελλήνων απέναντι στους Πέρσες. Σ’ αυτό το πλαίσιο ερμηνείας οι πολλές Αμαζονομαχίες των εικαστικών τεχνών στην Αθήνα του 5ου αιώνα αποτελούν αντανακλάσεις των ελληνικών νικών στα Περσικά. Οι Έλληνες μακράν από το να τις μειώνουν, χρησιμοποιούν την δεινή πολεμικότητά τους για να ενισχύσουν τη δική τους αίγλη ως νικητών.

4) Οι διάφορες ψυχαναλυτικές προσεγγίσεις, όπως λ.χ. η θέση ότι οι Αμαζόνες συμβολίζουν τον φόβο των ανδρών για ευνουχισμό.

5) Στρουκτουραλιστικές και φεμινιστικές προσεγγίσεις που αντλούν στοιχεία από όλα τα προηγούμενα. Κατ’ αυτές η κοινωνία των Αμαζόνων είναι η αντιστροφή της ελληνικής πόλης, της «λέσχης των Ελλήνων ανδρών». Η υποτιθέμενη μητριαρχία τους χρησιμοποιήθηκε ως εργαλείο για τη σύλληψη, ερμηνεία και επικύρωση των ηθών, αξιών και των θεσμών της πόλης μέσω της προβολής και γελοιοποίησης του αντίστροφου ειδώλου της. 

6) Άλλοι πάλι θεωρούν ότι ο μύθος των Αμαζόνων είναι μια προειδοποίηση για τους μοναχικούς, που απέχουν ή απορρίπτουν τις καθιερωμένες αξίες της πόλης. Τέτοιοι άνθρωποι είναι επικίνδυνοι για τους εαυτούς και την κοινωνία τους.

7) Άλλοι μελετητές, με αναφορά στον Ηρόδοτο, θεωρούν ότι οι Αμαζόνες είναι μια παραλλαγή του στερεότυπου του ευγενούς αγρίου ή ένα είδος πικρόχολου αστείου ή μια περίπλοκη διασάφηση της διαφορετικότητας των Σκυθών. 

8) Μια άλλη άποψη θεωρεί ότι ο μύθος αναφέρεται στη βία που είναι εγγενής στο γάμο και τη σεξουαλικότητα και σχολιάζει τη γυναικεία αντίδραση στην παραβίαση των σωματικών συνόρων της γυναίκας. 

9) Άλλοι πιστεύουν ότι o μύθος χρησιμοποιήθηκε από τη ρητορική για να χαρτογραφήσει τις περίπλοκες πραγματικότητες και τις δυνάμει αντιφάσεις του 5ου αιώνα σε μια σειρά από διπολικές αντιθέσεις, όπως η νίκη της δικαιοσύνης και του νόμου απέναντι στη βία και την αταξία, και να τονίσει έτσι την ανωτερότητα των ελληνικών ηθών απέναντι στους βαρβάρους που παρομοιάζονται με γυναίκες και άγρια ζώα. 

10) Μερικοί πιστεύουν ότι οι Αμαζόνες είναι ο σωσίας των ανδρών, διασφαλίζουν το κύρος τους, είναι το απωθημένο αλλά απαραίτητο θύμα, εισβάλλουν στην ασφάλεια του άνδρα, αλλά ταυτόχρονα εκφράζουν τον εορτασμό της ποικιλίας.

11) Σύμφωνα με μια άλλη θεώρηση η διάδοση του μύθου στην Αθήνα συμπίπτει με την πτώση των τυράννων στην Αθήνα και τη θεμελίωση της δημοκρατίας. Δεν είναι έτσι εκπληκτικό που στο τέλος του 6ου αιώνα η Αθήνα γεμίζει με εικόνες γυναικών, ανάμεσα στις οποίες και οι Αμαζόνες: οι άνδρες διερευνούν την κατάλληλη θέση για τις γυναίκες στην αναδιοργανωμένη πόλη.  Οι Αμαζόνες κατέχουν μια ιδιαίτερη θέση σ’ αυτή τη διαδικασία, καθώς η κοινωνία τους είναι περιθωριακή με κοινωνικούς και γεωγραφικούς όρους, όπως η πολιτική θέση των γυναικών στην Αθήνα.

Κατά τη γνώμη μου ο μύθος μπορεί να σήμαινε διαφορετικά πράγματα σε διαφορετικές εποχές, κοινωνίες, ακόμη και για τον κάθε άνθρωπο ξεχωριστά. Ίσως υπάρχει κάποιος ιστορικός πυρήνας (υπόθεση 2), αλλά οι Αμαζόνες γρήγορα κατέληξαν να γίνουν ένα σύμβολο πρόσφορο για διαρκή επανερμηνεία ανάλογα με τις εκάστοτε ανάγκες. Ειδικά για την ελληνική τέχνη του 5ου αιώνα πιστεύω ότι οι Αμαζόνες συμβολίζουν (μαζί με τις Κενταυρομαχίες, τις Γιγαντομαχίες και άλλες παρόμοιες παραστάσεις) τον αγώνα και τον θρίαμβο των Ελλήνων εναντίον του κόσμου των βαρβάρων. 

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η ετυμολογία της λέξης αριστερός (και το όνομα της Αριάδνης)

Η λέξη ἀριστερός συνδέεται από τους γλωσσολόγους με τη λέξη ἄριστος. Το πρόσφυμα -τερος διατηρεί εδώ την πρωταρχική του αντιθετική σημασία (= αυτός που είναι στα αριστερά σε αντίθεση με αυτόν που είναι στα δεξιά -πβ. δεξιτερός = δεξιός, ὀρέστερος = ο ορεινός σε αντίθεση με τον πεδινό). Η λέξη επομένως σχηματίστηκε προτού το πρόσφυμα αποκτήσει την κυρίως συγκριτική σημασία που έχει στα «ομαλά» συγκριτικά (όπως π.χ. σεμνός, σεμνότερος). Η αρχική σημασία του αριστερός, συνεπώς, ήταν «άριστος». Η τοπική σημασία προήλθε από την μαντική τέχνη ως ευφημισμός: οι οιωνοί που έρχονταν από τα αριστερά θεωρούνταν δυσοίωνοι και η λέξη αριστερός χρησιμοποιήθηκε με ευφημιστικό τρόπο (= «αυτός που έρχεται από την καλή μεριά». Πβ. και την εξίσου ευφημιστική χρήση του επιθέτου εὐώνυμος, «αυτός που έχει καλό όνομα», = αριστερός).  
Με τη σειρά της η λέξη ἄριστος περιέχει το υπερθετικό πρόσφυμα -ιστος και αποτελεί υπερθετικό βαθμό του συγκριτικού ἀρείων (καλύτερος). Στην ίδια ομάδα λέξεων ανήκει και το πρό…