Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

"Πείτε μου με ποιον μοιάζω": η αινιγματική φύση του Ιησού στο Κατά Θωμάν απόκρυφο ευαγγέλιο


(Λόγιο 13)
Είπεν ο Ιησούς
     στους μαθητές Του: «Συγκρίνετέ με και
  πείτε μου με ποιον μοιάζω». Ο Σίμων Πέτρος
     είπε σ’ Αυτόν: «Μοιάζεις
 με δίκαιο άγγελο». Ο Ματθαίος είπε σ’ Αυτόν:
     «Μοιάζεις με συνετό φιλόσοφο».
         Ο Θωμάς είπε σ’ Αυτόν:
            «Δάσκαλε, το στόμα μου είναι ανίκανο
 να πει με ποιον μοιάζεις». Είπεν ο Ιησούς:
   «Δεν είμαι ο Δάσκαλός σας, γιατί ήπιες
           και μέθυσες απ’ την πηγή
που αναβλύζει από μένα». Τον πήρε, τον πήγε παράμερα,
           του είπε τρεις λέξεις.
             Όταν ο Θωμάς γύρισε στους συντρόφους του, τον ρώτησαν:
          «Τι σου είπε ο Ιησούς;» Τους είπε ο Θωμάς:
             «Αν σας πω έστω και μία από τις λέξεις
           που μου είπε, θα πάρετε πέτρες και
            θα τις ρίξετε πάνω μου∙ και φωτιά θα ξεπηδήσει
           απ’ τις πέτρες και θα σας κατακάψει».

Ερμηνεία
Μολονότι ο Πέτρος στο παρόν λόγιο, όπως και στο λόγιο 114, εκπροσωπεί κατά βάση τους μαθητές, ο Θωμάς είναι αυτός που αποκαλύπτει καλύτερα τη θέση του Ιησού στο πλαίσιο της Γνώσης. Ο Ιησούς είναι κάτι ανώτερο από ό,τι μπορεί να αντιληφθεί ο ανθρώπινος νους. Η εύστοχη απάντηση του Θωμά αποδίδεται από τον Ιησού στη δύναμη κατανόησης που ο ίδιος ως πηγή ζωής έχει σκορπίσει στον κόσμο και την οποία ο Θωμάς αξιοποίησε. Στην πρόκληση του Ιησού προς τους μαθητές να του πουν με ποιον μοιάζει, ο Πέτρος τον παρομοίασε με «δίκαιο άγγελο»∙ στην πρώτη Εκκλησία εκφράστηκε από μερικούς η πίστη ότι ο Ιησούς υπήρξε ένας άγγελος με ανθρώπινη μορφή, ιδέα που συνδέεται πιθανότατα με την ιουδαϊκή αγγελολογία, ενώ από τους Γνωστικούς οι άγγελοι θεωρούνταν κατώτερα όντα∙ από τις τρεις απαντήσεις των μαθητών παρατηρούμε ότι ο Πέτρος δίνει την πιο άστοχη, ενώ και στο λόγιο 114 η παρέμβασή του είναι αδέξια∙ να σημαίνει άραγε μια τέτοια παρουσίαση του Πέτρου στο Κατά Θωμάν και υποβάθμισή του προκειμένου να εξαρθούν άλλα πρόσωπα, όπως ο Ιάκωβος (στο αμέσως προηγούμενο λόγιο 12) και βέβαια ο Θωμάς; Ο Ματθαίος συνέκρινε τον Ιησού με «συνετό φιλόσοφο»∙ δεν αποκλείεται μάλιστα να χρησιμοποίησε την ίδια την ελληνική λέξη, για την οποία δεν υπάρχει ακριβές εβραϊκό ή αραμαϊκό αντίστοιχο (βλ., ωστόσο, το παράλληλο χωρίο Ιώβ 9.4, όπου το khakam liba αποδίδεται ως σοφός γάρ ἐστιν διανοίᾳ). Αλλά και στην Κ.Δ. οι άνθρωποι λένε για τον Ιησού ότι είναι ο Ιωάννης ο Βαπτιστής ή ο Ηλίας, ο Ιερεμίας ή άλλοι προφήτες που ξαναεμφανίστηκαν στη γη. Ο Θωμάς όμως αφού τον προσφώνησε «Δάσκαλε», διακήρυξε σωστά ότι δεν είναι ικανός να κάνει οποιαδήποτε σύγκριση χρησιμοποιώντας ανθρώπινους όρους, για να τον περιγράψει∙ η απάντηση αυτή μοιάζει να μας απομακρύνει από την παλαιοδιαθηκική εσχατολογία, καθώς ο Ιησούς δε λέγεται ότι είναι ο Μεσσίας αλλά άγγελος ή φιλόσοφος ή ότι δεν μπορεί να συγκριθεί με κάτι. Στην απάντησή του ο Ιησούς επέκρινε το Θωμά για την προσφώνησή του (πβ. Μκ. 10.17, όπου ο Ιησούς επικρίνει και πάλι τον άνθρωπο που τον προσφώνησε Διδάσκαλε ἀγαθέ)∙ οι μαθητές άλλωστε δεν είναι δούλοι αλλά φίλοι, ιδέα που βρίσκουμε στον Ιωάννη 15.15, όπως ιωάννεια είναι και η αναφορά στην «πηγή», που πηγάζει από τον Ιησού (4.14). Το μοτίβο της πηγής που αναβλύζει συναντάται και στις Πράξεις του Θωμά 37, 39, 147, ενώ ταυτίζεται από τους Ναασσηνούς με το νερό του «Ευφράτη», δηλαδή με το υπεράνω του στερεώματος ύδωρ (Γέν. 1.7), τροφή, χαρά και τελείωση του τέλειου και πνευματικού ανθρώπου (Ιππόλυτος, Έλεγχος 5.9.18).   
         Στη συνέχεια ο Ιησούς παίρνει παράμερα το Θωμά και του λέει τρεις λόγους που ο Θωμάς αρνήθηκε να αποκαλύψει στους υπόλοιπους μαθητές. Ίσως εδώ θα μας διευκόλυνε ένας συσχετισμός προς το Κατά Ιωάννην, όπου ο Ιησούς διακηρύσσει πάλι στο Θωμά ότι Αυτός είναι «η οδός και η αλήθεια και η ζωή» (14.5-6)∙ πάντως οι τρεις λόγοι παραμένουν άγνωστοι, κρύβουν μέσα τους μεγάλη δύναμη, ενώ δεν αποκλείεται να είναι και προκλητικοί στα αφτιά των Ιουδαίων, αν λάβουμε υπόψη το λιθοβολισμό που μνημονεύεται από το Θωμά, ποινή που επιβαλλόταν από τους Ιουδαίους στους βλάσφημους∙ για το λιθοβολισμό γίνεται λόγος, ωστόσο, και σε άλλα χωρία της Κ.Δ., μόνο όμως ο Ιωάννης (8.59 και 10.31) μιλά για πέτρες που τις σηκώνουν για να τις ρίξουν, όπως αναφέρεται στο λόγιο αυτό του Θωμά, και 10.31. Ο Ιππόλυτος μνημονεύει τρεις μυστικές λέξεις, από τις οποίες, κατά τους Ναασσηνούς, εξαρτιόταν η ίδια η ύπαρξη του κόσμου (Έλεγχος 5.8.4). Η ιδέα πιθανώς προέρχεται από τον Ησαΐα 28.13, όταν ο τελευταίος καλεί όσους θεωρούν τις προφητείες του ασυναρτησίες ν’ ακούσουν το λόγο του Θεού, που εμφανίζεται με τη μορφή τριών λέξεων πάλι. Στην απόκρυφη Πίστη Σοφία (5.136) το άφατο όνομα του Θεού εμφανίζεται με τη μορφή μιας λέξης (ιαω) που αναφέρεται τρεις φορές, και μάλιστα στα Ελληνικά, και αποτελείται από τρία γράμματα που ερμηνεύονται ως εξής: ιώτα, επειδή το σύμπαν έχει δημιουργηθεί και εξελίσσεται, άλφα, επειδή θα επιστρέψει κάποτε στην αρχική του κατάσταση, ωμέγα, επειδή θα γίνει η ολοκλήρωση της πληρότητας των πάντων. Μια παρόμοια με το παρόν λόγιο σκηνή υπάρχει και στις απόκρυφες Πράξεις του Θωμά (κεφ. 47), ενώ στα  μανιχαϊκά Κεφάλαια (Ι 5.26-34) γίνεται επίσης λόγος για τρεις λόγους ή λέξεις, αλλά δε διευκρινίζεται ποιες είναι αυτές. Στο Ευαγγέλιο του Βαρθολομαίου και στο Απόκρυφο του Ιωάννη συνδέονται με τον Πατέρα, τη Μητέρα (ή το Άγιο Πνεύμα) και τον Υιό. Σύμφωνα με ορισμένους μελετητές ο Ιησούς αποκαλύπτει στο Θωμά το απόκρυφο όνομά του, που είναι ahyh   ashr   ahyh, μια φράση που θα μπορούσε να αποδοθεί με το «Εγώ ειμί ο Ων» (βλ. λ.χ. Έξοδος 3.14). Ο Puech υποθέτει ότι ο Ιησούς αποκάλυψε την τριαδικότητά του: Πατήρ, Υιός, Άγιο Πνεύμα. Τέλος, θα μπορούσαν να είναι οι τρεις πρώτες εντολές του επόμενου λογίου (14): «Αν νηστεύετε, αμαρτία θα πέφτει πάνω σας, αν προσεύχεστε, θα κατακριθείτε και αν δίνετε ελεημοσύνη, θα κάνετε κακό στο πνεύμα σας».
Όσο για τη φωτιά που «θα βγει απ’ τις πέτρες και θα σας κατακάψει» θυμίζει τη φωτιά του λογίου 10 και από αυτή την άποψη υποβάλλεται ίσως η ιδέα ότι η αποκάλυψη του θείου μυστηρίου, που εδώ εκφράζεται με τρεις απόρρητους λόγους ή λέξεις, μπορεί να είναι τόσο καταστροφική όσο και η φωτιά για τους αμύητους.

Στο λόγιο 13 ο Θωμάς εμφανίζεται να αναλαμβάνει το ρόλο που η συνοπτική παράδοση επεφύλαξε για τον Πέτρο (βλ. το επεισόδιο στην Καισάρεια του Φιλίππου): στο Θωμά δόθηκε η αποκάλυψη, όχι από τον Πατέρα, όπως στον Πέτρο (Μτ. 16.15-17), αλλά από τον Ιησού, ο οποίος του πρόσφερε να πιεί από την πηγή που εκπηγάζει από Αυτόν, όπως ακριβώς και η πηγή του «ζώντος ύδατος» που οδηγεί στην «αιώνιο ζωή» (Ιω. 4.14). Είναι επομένως εντυπωσιακή η έξαρση του Θωμά έναντι των άλλων μαθητών, αντίστοιχη με αυτή του Πέτρου των Συνοπτικών, βρίσκεται όμως σε συνάφεια με το αμέσως προηγούμενο λόγιο 12, όπου εξαίρεται ο ρόλος του Ιακώβου του αδελφόθεου και ηγέτη της Εκκλησίας των Ιεροσολύμων∙ τα δυο αυτά λόγια μιλούν επώνυμα για δυο σημαντικούς μαθητές και Αποστόλους της Χριστιανοσύνης, ο τρόπος όμως με τον οποίο αντιμετωπίζεται εδώ ο Θωμάς δεν επιβεβαιώνει την εκκεντρική άποψη ότι υπήρξε δίδυμος αδελφός του Ιησού, σε αντίθεση με την ξεκάθαρη πίστη της Εκκλησίας για την εξ αγχιστείας συγγένεια του Ιακώβου με τον Ιησού και την έξαρση της αξίας του με την πραγματικά εντυπωσιακή φράση «που για χάρη του έγιναν ο ουρανός και η γη».

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η σημασία και η ετυμολογία των ονομάτων Πάτροκλος, Σωκράτης και ορισμένων άλλων

[Επειδή κυκλοφορεί πολύ μια ανάρτηση με ερμηνείες και ετυμολογίες αρχαίων ονομάτων που έχει κατά τη γνώμη μου ανακρίβειες, είπα να δώσω τη δική μου εκδοχή για μερικά από αυτά, στηριγμένος κυρίως στον Chantraine, αλλά και άλλες έγκυρες πηγές]
Διομήδης: το πρώτο συνθετικό από το Ζεύς / Διός και το δεύτερο από το μήδεα = η σκέψη (< μήδομαι =σκέφτομαι, σχεδιάζω). Συνεπώς Διομήδης = η σκέψη, το σχέδιο του Δία.
Λαέρτης: λαός και ἐρέθω =ερεθίζω, διεγείρω, ξεσηκώνω. Πβ. με αντιστροφή στη σειρά των συνθετικών το μυκηναϊκό Ἐρτίλαος.
Λέανδρος: «ο άνδρας του στρατού», δηλαδή ο στρατιώτης. Εδώ λαός = στρατός.
Ορέστης: από το ὄρος και την κατάληξη -της. Δεν είναι σύνθετη λέξη, αλλά παράγωγη. Η λέξη είχε δύο θέματα: ὄροσ- και ὄρεσ-. Το πρώτο θέμα χωρίς κατάληξη έδωσε την ονομαστική ὄρος, το δεύτερο θέμα υπέστη φωνητικές αλλοιώσεις στις πλάγιες πτώσεις: π.χ. γενική ενικού ὄρεσ-ος> ὄρεhος> ὄρεος> (τοῦ) ὄρους Ο Όμηρος διατηρεί λείψανο τοπικής/οργανικής ὄρεσ-φι (=στα βουνά). Πραγματικό σύνθετο εί…