Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Ο θεωρητικός χαρακτήρας της τραγωδίας


Ο στοχασμός του πολίτη-θεατή σε σχέση με την τραγωδία (ένα είδος θεωρεῖν) μπορεί να εγκαινιάσει έναν διάλογο, του οποίου το θέμα και η μορφή προοικονομούν το σωκρατικό διάλογο και την κλασική πολιτική θεωρία. Η ενεργοποίηση της δυνατότητας του πολίτη να θέτει ερωτήματα, ο διάλογος, ένα νέο είδος ατομικής και συλλογικής στοχαστικότητας αποτελούν το «θεωρητικό χαρακτήρα» της τραγωδίας.
Η τραγωδία στοχάζεται και αντανακλά τους τρόπους, με τους οποίους η ελληνική πόλις αναπαριστά τον εαυτό της μέσα από συλλογικές εκφράσεις όπως ο μύθος, η τελετουργία, οι εορτές. Έτσι αντιπροσωπεύει μια σημαντική στιγμή στη διαμόρφωση της αυτοσυνειδησίας της πόλης, μια αυτοσυνειδησία που αναδύθηκε μέσα από το έργο των τραγικών, και σημαδεύει μια θεμελιώδη τομή στη μορφοποίηση της κοινότητας, μια τομή που φανερώνεται προπάντων στον αναδυόμενο στοχασμό της πόλης για τον εαυτό της μέσα από την τραγική αναπαράσταση.  Όπως τονίζει όμως ο J. P. Vernant, η τραγωδία δεν αναπαριστά απλώς την πόλη, αλλά θέτει και το ερώτημα τι είναι η πόλη με δύο τουλάχιστον τρόπους: πρώτον, με το να παριστά την πόλη να περνά διάφορες κρίσεις και, δεύτερον, με το να παίζει καίριο ρόλο στην κοινωνική ζωή της πόλης σε δημόσιους διαγωνισμούς και εορτές. Επιπλέον, η πόλη αποκτά τη δημοκρατική της μορφή ακριβώς τη στιγμή που μαθαίνει να ανακαλύπτει τον εαυτό της μέσα από την αναπαράστασή της στο θέατρο.
Η αττική τραγωδία περιστρέφεται γύρω από λέξεις και πράξεις στον εξωτερικό κόσμο της πόλης και όχι μόνο στο εσώτερο βασίλειο της ψυχής. Η γιορτή των Μεγάλων Διονυσίων, η οποία ενσωμάτωσε τους διαγωνισμούς τραγωδίας, ήταν επικεντρωμένη στην πόλη, στην ιδεολογία της, τη δύναμή της και την ταυτότητά της. O θεατής έβλεπε να ξεδιπλώνονται μπροστά του κρίσεις και δημόσιοι κίνδυνοι συνήθως έξω από τα όρια της Αττικής. Είναι βέβαιο ότι η τοποθέτηση στη Θήβα δραμάτων, όπου πρωταγωνιστούν συνήθως αλαζόνες βασιλείς και ανόητοι πολίτες, όπου παραβιάζονται ιεροί κώδικες και καταστρέφονται ο οίκος και η πόλη, παρείχε στο αθηναϊκό ακροατήριο ένα είδος αντισωμάτων απέναντι σ’ αυτές τις κρίσεις και ίσως μια ευχαρίστηση για όσα πάθαιναν οι Θηβαίοι εχθροί τους. Επιπλέον, βλέποντας, ερμηνεύοντας και κρίνοντας τους λόγους και τις πράξεις των ηρώων δινόταν η ευκαιρία στους Αθηναίους να στοχαστούν πάνω σε προβλήματα κοινωνικής ευταξίας και ηθικών υποχρεώσεων και να αντιληφθούν την αξία του νόμου, της εξουσίας, του οίκου, της πόλης, των θεών. Μ’ αυτόν τον τρόπο η τραγωδία συμπλήρωνε την καθημερινή πολιτική δραστηριότητα των Αθηναίων. Η τραγωδία με την απαίτησή της για συνδυασμένη εφαρμογή της ικανότητας των θεατών για θέαση, στοχασμό και κρίση, μπορεί να ιδωθεί ως κρίσιμο στοιχείο της αθηναϊκής δημοκρατικής πολιτείας και ως διαρκής πρακτική εκπαίδευση των πολιτών.
Η δημοκρατία των Αθηναίων οπλιτών θεμελίωσε τη νομιμότητά της στις νίκες εναντίον των Περσών και στη δημιουργία της αθηναϊκής ηγεμονίας. Η τραγωδία δεν υπήρξε απλό στολίδι στην ανάπτυξη αυτής της ηγεμονίας, αλλά ουσιαστικό στοιχείο της. Η τραγωδία υπήρξε το σχολείο της αθηναϊκής δημοκρατίας, αφού εκπαίδευε τους πολίτες στις νεωστί αναδυόμενες μορφές πολιτικής συμπεριφοράς. Η τραγωδία βοήθησε στη νομιμοποίηση των νέων τύπων λήψης αποφάσεων, οι οποίοι στηρίζονταν στις νέες πολιτικές δομές, και επιπλέον μετέβαλε το ομηρικό πολεμικό ήθος προσαρμόζοντάς το στις ανάγκες της δημοκρατίας των οπλιτών. Το δράμα δίδαξε στους Αθηναίους πώς να συμβιβάζουν το ατομικό με το γενικό συμφέρον, τον ήρωα με το στρατό, τον οίκο με το κράτος. Δεν είναι τυχαίο ότι το δράμα γεννήθηκε τον 6ο αιώνα σε μια ελληνική πόλη-κράτος. Όπως η διαμόρφωση της πόλης-κράτους, όπως η δημοκρατία και η ελευθερία του λόγου, έτσι και η γέννηση του θεάτρου αποτελεί έκφανση μιας ενιαίας και ευρύτερης κοινωνικής αλλαγής, του περάσματος από τη φυλετική κοινωνία στη ζωή της πόλης-κράτους.
       Η τραγωδία είναι αττική με μια έννοια πολύ βαθύτερη από το απλό γεγονός του τόπου γέννησής της και από το ότι οι ποιητές της ήταν Αθηναίοι. Η τραγωδία αναπτύχθηκε συνειδητά ως μέσο ενίσχυσης της νομιμοποίησης του δημοκρατικού καθεστώτος και διδασκαλίας πολιτικών μαθημάτων στους Αθηναίους. Δημοκρατία και τραγωδία στην Αθήνα γεννήθηκαν μαζί.[1] Η σημασία της για την αθηναϊκή κοινωνία είναι δύσκολο να γίνει αντιληπτή στην ολότητά της από το σύγχρονο δυτικό άνθρωπο, για τον οποίο κοινωνία και πολιτική διακρίνονται σαφώς μεταξύ τους. Ελάχιστες κοινωνίες ενοποίησαν το πολιτικό και κοινωνικό στοιχείο σε τέτοιο βαθμό όπως η αθηναϊκή. Η ιδιωτική ζωή του Αθηναίου πολίτη ήταν ακατάλυτα συνδεμένη με την πολιτική.
       Η τραγωδία ήταν μέρος της δημόσιας ζωής του Αθηναίου πολίτη, μέρος της πολιτικής διαδικασίας και όχι κάτι διαφορετικό και αποκομμένο. Αυτό γίνεται φανερό από όλες τις δραστηριότητες που περιέβαλλαν τις τραγικές παραστάσεις καθώς και από το ότι το περιεχόμενο των έργων ήταν πολιτικό σε βαθμό που ο σύγχρονος μελετητής δύσκολα αντιλαμβάνεται. Αν και η τραγωδία δεν ήταν άμεση έκφραση των σκέψεων και των συναισθημάτων του απλού Αθηναίου στο βαθμό που ήταν η κωμωδία, εντούτοις ουσιαστικά τα δύο θεατρικά είδη έχουν την ίδια λειτουργία. Το θέατρο ήταν η πόλη. Η τραγωδία ήταν θεμελιώδης συνισταμένη της αθηναϊκής δημοκρατικής πολιτείας.
       Πρέπει να σημειώσουμε εμφατικά το τι σήμανε για την τραγωδία η κρατική επισημοποίησή της. Σήμανε τη μεταβολή της από τελετουργική μορφή σε διαδικασία πολιτικοποίησης, την εκκοσμίκευσή της. Από μέσο για την έκφραση πιο πρωτόγονων εννοιών και συναισθημάτων μετατράπηκε σε μέσο κοινωνικής κριτικής. Αυτή η μετάβαση έγινε δυνατή χάρη στο ξεπέρασμα της φυλετικής δομής της αθηναϊκής κοινωνίας και την υποκατάστασή της από την κλεισθένεια δομή των δήμων. Έτσι το δράμα με τη δράση του, με την προβολή της ενεργητικής επιλογής, ξεχώρισε από το παθητικό δρώμενο με την προκαθορισμένη τελετουργία του. Οι τραγωδοί έγιναν οι θεωρητικοί της πολιτικής της αθηναϊκής δημοκρατίας, πρόδρομοι του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη.




[1] Αυτό δε σημαίνει ότι η δημοκρατία, όπως η τραγωδία, είναι καθαρά αθηναϊκή εφεύρεση. Απλώς τυχαίνει να διαθέτουμε περισσότερες πληροφορίες για τη συνταγματική ιστορία της Αθήνας από όσο για άλλες πόλεις και η έρευνα έχει αναγκαστικά στραφεί κυρίως προς αυτήν. Εντούτοις υπήρχαν πολλές άλλες δημοκρατίες στην Ελλάδα κατά την κλασική περίοδο και κανένας από τους σωζόμενους ιστορικούς και πολιτικούς στοχαστές δεν ισχυρίζεται ότι η Αθήνα επινόησε τη δημοκρατία. (Μόνο ο Λυσίας το 387 π.Χ. στον επιτάφιο λόγο του 2, 18 ισχυρίζεται ότι η Αθήνα ήταν η πρώτη πόλη που θεμελίωσε δημοκρατικό πολίτευμα. Ωστόσο η δήλωση αυτή, πάνω από έναν αιώνα μετά τις μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη, υπόκειται στην υπερβολή του πατριωτισμού και είναι δύσκολο να ληφθεί σοβαρά υπόψη). Πολυάριθμες ενδείξεις υποδεικνύουν ότι λαϊκές μορφές διακυβέρνησης υπήρξαν και σε άλλες ελληνικές πόλεις ταυτόχρονα ή και νωρίτερα από ό,τι στην Αθήνα. 

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η σημασία και η ετυμολογία των ονομάτων Πάτροκλος, Σωκράτης και ορισμένων άλλων

[Επειδή κυκλοφορεί πολύ μια ανάρτηση με ερμηνείες και ετυμολογίες αρχαίων ονομάτων που έχει κατά τη γνώμη μου ανακρίβειες, είπα να δώσω τη δική μου εκδοχή για μερικά από αυτά, στηριγμένος κυρίως στον Chantraine, αλλά και άλλες έγκυρες πηγές]
Διομήδης: το πρώτο συνθετικό από το Ζεύς / Διός και το δεύτερο από το μήδεα = η σκέψη (< μήδομαι =σκέφτομαι, σχεδιάζω). Συνεπώς Διομήδης = η σκέψη, το σχέδιο του Δία.
Λαέρτης: λαός και ἐρέθω =ερεθίζω, διεγείρω, ξεσηκώνω. Πβ. με αντιστροφή στη σειρά των συνθετικών το μυκηναϊκό Ἐρτίλαος.
Λέανδρος: «ο άνδρας του στρατού», δηλαδή ο στρατιώτης. Εδώ λαός = στρατός.
Ορέστης: από το ὄρος και την κατάληξη -της. Δεν είναι σύνθετη λέξη, αλλά παράγωγη. Η λέξη είχε δύο θέματα: ὄροσ- και ὄρεσ-. Το πρώτο θέμα χωρίς κατάληξη έδωσε την ονομαστική ὄρος, το δεύτερο θέμα υπέστη φωνητικές αλλοιώσεις στις πλάγιες πτώσεις: π.χ. γενική ενικού ὄρεσ-ος> ὄρεhος> ὄρεος> (τοῦ) ὄρους Ο Όμηρος διατηρεί λείψανο τοπικής/οργανικής ὄρεσ-φι (=στα βουνά). Πραγματικό σύνθετο εί…