Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Η περίπτωση της ιστορικής τραγωδίας: Φρύνιχος και Θεμιστοκλής


Το 493 π.Χ., λίγο καιρό μετά την καταστροφή της Μιλήτου από τους Πέρσες, ο Φρύνιχος ανέβασε το έργο του Μιλήτου άλωσις, μια ποιητική αναπαράσταση των συμφορών που έπληξαν τους Μιλησίους. Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο (6, 21, 2) οι Αθηναίοι ξέσπασαν σε κλάματα, τιμώρησαν το Φρύνιχο με 1000 δραχμές πρόστιμο και απαγόρευσαν τη μελλοντική χρησιμοποίηση του έργου,[1] επειδή ο ποιητής τους θύμισε οικεία κακά. Το περιστατικό είναι πολύ σημαντικό, επειδή δείχνει με τριπλό τρόπο το πώς η τραγωδία από πολύ νωρίς μπορούσε να αγγίζει θέματα επίκαιρου πολιτικού χαρακτήρα: 1) το έργο ασχολούνταν με ένα πολύ πρόσφατο ιστορικό γεγονός, το οποίο σχετιζόταν με την απόφαση της πόλης να εμπλακεί στην εξωτερική της πολιτική σε αγώνα κατά των Περσών. 2) Συνδεόταν με τις ιδεολογικές συνιστώσες της αθηναϊκής συλλογικής ταυτότητας και με τη μετέπειτα κρατική προπαγάνδα σχετικά με την αθηναϊκή καταγωγή των Ιώνων. 3) Φανερώνει πως το αθηναϊκό κοινό αντιλαμβανόταν με ευκολία την πολιτική διάσταση της τραγωδίας.[2] Όταν αργότερα (476 π.Χ.) ο ίδιος ποιητής θα παρουσιάσει στις Φοίνισσες τον ελληνικό θρίαμβο στη Σαλαμίνα με τον ίδιο πολιτικό για χορηγό (Πλούτ., Θεμ. 5) θα κερδίσει το 1ο βραβείο.[3]
Η περίπτωση των τραγωδιών με ιστορικό περιεχόμενο (Μιλήτου άλωσις, Φοίνισσαι, Πέρσαι), που σπανίζουν αργότερα[4] και οι οποίες ασχολούνται με επίκαιρα θέματα, αποτελεί σοβαρό πρόκριμα υπέρ της άποψης ότι και οι τραγωδίες με μυθικό περιεχόμενο σχετίζονται συχνά με τρέχοντα ζητήματα πολιτικής του 5ου αιώνα: ό,τι είναι ολοφάνερο στις ιστορικές τραγωδίες υποκρύπτεται συμβολικά ή υπαινικτικά στις άλλες.[5] Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο ερμηνείας είναι σχετικά εύκολο να εξηγηθεί το γεγονός ότι μετά τους Πέρσες του Αισχύλου δεν υπάρχει καταγραφή για το ανέβασμα άλλης ιστορικής τραγωδίας:[6] κρίθηκε προφανώς από τους ποιητές ότι ήταν ευκολότερο και ασφαλέστερο για την επιτυχία τους να μεταμφιέσουν το πολιτικό περιεχόμενο με το μανδύα της μυθικής ιστορίας.[7]





[1] Η ηροδότεια έκφραση στο σημείο αυτό είναι αρκετά σκοτεινή: μηκέτι μηδένα χρῆσθαι τούτῳ τῷ δράματι. Η απαγόρευση αποκλείεται να αφορά την ενδεχόμενη αναδιδασκαλία του δράματος, αφού η σχετική δυνατότητα ψηφίστηκε μετά το θάνατο του Αισχύλου. Επομένως, ο Ηρόδοτος ίσως εννοεί ότι απαγορεύτηκε η δημόσια ανάγνωση του κειμένου, η άντληση υλικού από αυτό, η κυκλοφορία του ως βιβλίου και γενικά κάθε δραστηριότητα που θα είχε ως βάση το κείμενο του δράματος.
[2] Έχει υποστηριχθεί ότι ο Φρύνιχος συνδεόταν πολιτικά με το Θεμιστοκλή που ήταν άρχων το 493, χρονιά ανεβάσματος της Μιλήτου αλώσεως, καθώς και χορηγός του Φρυνίχου στις Φοίνισσες. Επίσης έχει υποστηριχθεί ότι ο πολιτικός χρησιμοποίησε τον τραγωδό για να προωθήσει με τη Μιλήτου άλωσιν την άποψή του ότι οι Αθηναίοι έπρεπε να ετοιμάζονται για πόλεμο με τους Πέρσες και για να ντροπιάσει τους συμπολίτες του για την προσπάθεια εξευμενισμού των Περσών στα μέσα της δεκαετίας του 490.  Η επιλογή του Φρυνίχου για το θέμα της Μιλήτου αλώσεως ίσως αποτελεί προσπάθεια έμμεσης καταδίκης εκείνων των πολιτικών δυνάμεων που συνετέλεσαν στην ανάκληση των αθηναϊκών πλοίων. Οι δυνάμεις αυτές ήταν βασικά ολιγαρχικές και τυραννόφιλες. Μετά την καταστροφή θα κυριαρχήσει η αντιπερσική πολιτική των δημοκρατικών, υπέρ των οποίων φαίνεται να τάσσεται ο Φρύνιχος. Όσον αφορά τις Φοίνισσες (476 π.Χ. -χορηγός κατά πάσα πιθανότητα ο Θεμιστοκλής) φαίνεται ότι  με το έργο αυτό ο τραγωδός προσπάθησε να δοξάσει τον ήρωα της Σαλαμίνας ή να αποσείσει την κατηγορία εναντίον του Θεμιστοκλή για μηδισμό: αν δώσουμε βάση σε μια πληροφορία του Διοδώρου (11, 54), ο οποίος την αντλεί από τον Έφορο, ο Θεμιστοκλής αντιμετώπισε επιτυχώς μια πρώτη κατηγορία για μηδισμό και συνωμοσία με τον Παυσανία ήδη από το 476.
[3] Είναι απίθανο ότι η τύχη έφερνε κοντά έναν ποιητή με το χορηγό του: οι χορηγοί ορίζονταν, δεν προέκυπταν με κλήρωση (Αθην. πολ. 56) ή προσφέρονταν εθελοντικά (Λυσίας 21, 1-5). Δεν είναι γνωστή η διαδικασία με την οποία τους ανέθεταν έναν ποιητή, αλλά μπορεί να διάλεγαν οι ίδιοι τον τραγωδό που επιθυμούσαν με σειρά επιλογής που προέκυπτε από κλήρωση.
[4] Πάντως η παλαιότερη μορφή τραγωδίας είναι αυτή με το μυθικό περιεχόμενο, αφού όλα τα έργα που αποδίδονται στο Θέσπη έχουν τίτλους που σχετίζονται με γνωστούς μύθους. Το πόσο ισχυρή ήταν η παράδοση των τραγωδιών με μυθικό περιεχόμενο φαίνεται και από το γεγονός ότι ακόμη και η μοναδική σωζόμενη ιστορική τραγωδία, οι Πέρσες, πλαισιωνόταν από δύο τραγωδίες βασισμένες στο μύθο. Επιπλέον η εμφάνιση της ιστορικής τραγωδίας πέφτει επίσης στον 5ο αιώνα, την ίδια περίπου εποχή με την επισημοποίηση της κωμωδίας. Οι λόγοι είναι παρόμοιοι: η ιστορία δεν έχει την καθολικότητα που εκπροσωπεί για μια κοινωνία ο μύθος. Αντίθετα, διαθέτει μια επικαιρότητα που εκ φύσεως συνιστά πολιτική επιλογή και, επομένως, είναι πιθανότερο να εμφανιστεί σε μια ήδη εδραιωμένη δημοκρατία.  
[5] Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι χορηγοί στις ιστορικού περιεχομένου τραγωδίες υπήρξαν οι δύο σημαντικότεροι Αθηναίοι πολιτικoί του 5ου αιώνα, ο Θεμιστοκλής και ο Περικλής. Φαίνεται ότι η υπαινικτικότητα της μυθολογικής τραγωδίας ήταν αποτέλεσμα των συνθηκών εμφάνισής της: προκειμένου να γίνει δεκτή από το καθεστώς τυραννίας του Πεισίστρατου έπρεπε να κρύψει οποιεσδήποτε ενδεχόμενες πολιτικές αναφορές κάτω από το μανδύα του μύθου. Αντίθετα, η κωμωδία, η οποία έγινε επίσημα δεκτή στα Μεγάλα Διονύσια πενήντα χρόνια μετά την τραγωδία, μπορούσε να εκφραστεί ελεύθερα και άμεσα μέσα στις συνθήκες της δημοκρατίας.
[6] Εξαίρεση αποτελεί η τραγωδία Μαύσωλος του Θεόδεκτη (βλ. το αντίστοιχο λήμμα της Σούδας),  αλλά αυτή γράφτηκε το 353 π.Χ., περισσότερο από έναν αιώνα μετά από τους Πέρσες.
[7] Για μια διαφορετική ερμηνεία του φαινομένου της έλλειψης ιστορικών τραγωδιών μετά τους Πέρσες βλ. Vernant στο Μύθος και τραγωδία. Κατά την άποψή του οι ιστορικές τραγωδίες δεν ευδοκίμησαν, επειδή περιέγραφαν γεγονότα που ήταν πολύ κοντά στη ζωή των θεατών και δεν ανταποκρίνονταν στα κριτήρια του μυθικού και της μίμησης, στα οποία οι Αθηναίοι σταδιακά είχαν συνηθίσει. Η σκηνή ήταν πολύ κοντά στην πραγματική ζωή. Ένας πρόσθετος λόγος για τον οποίο η ιστορική τραγωδία δεν ευδοκίμησε ίσως είναι το γεγονός ότι οι πολιτικοί στόχοι των ιστορικών δραμάτων (βασικά η προώθηση της πολιτικής γραμμής των δημοκρατικών και η προβολή του Θεμιστοκλή) δεν επετεύχθησαν.    

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η ετυμολογία της λέξης αριστερός (και το όνομα της Αριάδνης)

Η λέξη ἀριστερός συνδέεται από τους γλωσσολόγους με τη λέξη ἄριστος. Το πρόσφυμα -τερος διατηρεί εδώ την πρωταρχική του αντιθετική σημασία (= αυτός που είναι στα αριστερά σε αντίθεση με αυτόν που είναι στα δεξιά -πβ. δεξιτερός = δεξιός, ὀρέστερος = ο ορεινός σε αντίθεση με τον πεδινό). Η λέξη επομένως σχηματίστηκε προτού το πρόσφυμα αποκτήσει την κυρίως συγκριτική σημασία που έχει στα «ομαλά» συγκριτικά (όπως π.χ. σεμνός, σεμνότερος). Η αρχική σημασία του αριστερός, συνεπώς, ήταν «άριστος». Η τοπική σημασία προήλθε από την μαντική τέχνη ως ευφημισμός: οι οιωνοί που έρχονταν από τα αριστερά θεωρούνταν δυσοίωνοι και η λέξη αριστερός χρησιμοποιήθηκε με ευφημιστικό τρόπο (= «αυτός που έρχεται από την καλή μεριά». Πβ. και την εξίσου ευφημιστική χρήση του επιθέτου εὐώνυμος, «αυτός που έχει καλό όνομα», = αριστερός).  
Με τη σειρά της η λέξη ἄριστος περιέχει το υπερθετικό πρόσφυμα -ιστος και αποτελεί υπερθετικό βαθμό του συγκριτικού ἀρείων (καλύτερος). Στην ίδια ομάδα λέξεων ανήκει και το πρό…