Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

3.Η μεταθανάτια επιβίωση της ποίησης του Παρθένιου


Περνώντας στο θέμα της υστεροφημίας του Παρθένιου μετά το θάνατό του, μπορούμε καταρχήν να αναφερθούμε στο επίγραμμα του Ερύκιου (Παλατινή ανθολογία 7.377), το οποίο υποτίθεται ότι γράφτηκε με αφορμή το θάνατο του συγγραφέα μας. Δεν αποκλείεται, ωστόσο, να αποτελεί ένα είδος επιθετικής λογοτεχνικής κριτικής ενάντια στον Παρθένιο όσο ο ίδιος ο ποιητής ήταν ακόμη ζωντανός:[1]

Εἰ καὶ ὑπὸ χθονὶ κεῖται͵ ὅμως ἔτι καὶ κατὰ πίσσαν
τοῦ μιαρογλώσσου χεύατε Παρθενίου͵
οὕνεκα Πιερίδεσσιν ἐνήμεσε μυρία κεῖνα
φλέγματα καὶ μυσαρῶν ἀπλυσίην ἐλέγων.
ἤλασε καὶ μανίης ἐπὶ δὴ τόσον͵ ὥστ΄ ἀγορεῦσαι
πηλὸν Ὀδυσσείην καὶ πάτον Ἰλιάδα.
τοιγὰρ ὑπὸ ζοφίαισιν Ἐρινύσιν ἀμμέσον ἧπται
Κωκυτοῦ κλοιῷ λαιμὸν ἀπαγχόμενος.

Τι κι αν είναι κάτω απ’ τη γη; Κι έτσι ακόμη
χύστε πίσσα στον βρομόστομο Παρθένιο.
Πάνω στις Πιερίδες Μούσες ξέρασε τόνους
φλέματα κι απλυσιά από σιχαμένες ελεγείες.
Τόσο πολύ καβάλησε την τρέλα, που είπε
λάσπη την Οδύσσεια, κόπρο την Ιλιάδα.
Στου Κωκυτού[2] τη μέση οι ζοφερές οι Ερινύες
τον έχουν δέσει, με περιλαίμιο είναι κρεμασμένος.

Το μίσος του Ερύκιου εναντίον του Παρθένιου είναι τόσο έκδηλο, ώστε πρέπει να υπόκειται κάποια προσωπική έχθρα. Τίποτα στο σωζόμενο έργο του Παρθένιου δε δικαιολογεί τέτοιους χαρακτηρισμούς που του αποδίδονται για τον Όμηρο. Το πολύ που μπορούμε να υποθέσουμε είναι ότι ο Παρθένιος άσκησε κριτική σε κάποιες πλευρές της ομηρικής ποίησης, την οποία ο Ερύκιος απομόνωσε και διαστρέβλωσε στο επίγραμμά του. Οι δύο τελευταίοι στίχοι παραπέμπουν στην εικόνα του Παρθένιου ως δούλου (βλ. όσα λέγονται στην ενότητα 1 της Εισαγωγής) ή έμμεσα ακόμη και ως αλυσοδεμένου σκύλου.
            Στο βίο του ποιητή μας είδαμε ότι ένας από τους θαυμαστές του ήταν και ο μελλοντικός αυτοκράτορας Τιβέριος. Ο Τιβέριος αρεσκόταν στον αρχαϊσμό, τους λογίους, τη φιλοσοφική και διδακτική γραμματεία. Τα ελληνικά διαβάσματά του εξελλήνισαν τη συμπεριφορά του και έγραφε ελληνικούς και λατινικούς στίχους, όπως λ.χ. έναν θρήνο για το Λούκιο Καίσαρα. Ο Τιβέριος θαύμαζε το Ριανό, τον Παρθένιο και τον Ευφορίωνα και έγραψε κατά μίμησή τους. Συγκέντρωσε όλα τα γραπτά τους και εγκατέστησε τους ανδριάντες τους στις δημόσιες βιβλιοθήκες. Έτσι πολλοί λόγιοι της εποχής συναγωνίζονταν στο να γράψουν μακρά υπομνήματα για τα έργα τους. Τα σωζόμενα σχόλια στον Πάπυρο της Γενεύης και στα αποσπάσματα του Τιμάνδρου μπορεί να έχουν ως απώτερη πηγή ορισμένα από αυτά τα υπομνήματα της εποχής του Τιβέριου.
            Για τον Παρθένιο ακούμε πάλι στην εποχή του Αδριανού, αυτοκράτορα από το 117 ως το 138 μ.Χ. Το σωζόμενο σε κακή κατάσταση επίγραμμα IG xiv 1089 γράφτηκε με αφορμή την αποκατάσταση του τάφου τού Παρθένιου, ο οποίος είχε καταστραφεί. Πιθανότατα είναι γραμμένο από τον ίδιο τον αυτοκράτορα, ο οποίος ήταν μέγιστος θαυμαστής της ελληνικής παιδείας. Η αναφορά του επιγράμματος στην Αρήτη δείχνει ότι αυτή αποτελούσε ακόμη το πλέον φημισμένο έργο του ποιητή μας ή τουλάχιστον ότι ήταν το αγαπημένο του αυτοκράτορα.
Μια άλλη μαρτυρία της ίδιας εποχής προέρχεται από τον Πωλλιανό (Παλ. ανθ. 11.130), ο οποίος σε επίγραμμά του αναφέρει ότι προτιμά τον Παρθένιο και τον Καλλίμαχο ως πιο πρωτότυπους από τους ποιητές που μιμούνται άκριτα την ομηρική φρασεολογία. Εντούτοις δηλώνει ταυτόχρονα ότι δεν έχει να ζηλέψει τίποτα από την ποίησή τους. Η συνύπαρξη του ονόματος του Παρθένιου πλάι σ’ αυτό του Καλλίμαχου φανερώνει ότι κατά την εποχή αυτή ο Παρθένιος δε θεωρούνταν απλώς επίγονος του Καλλίμαχου, αλλά ισάξιός του. Πρόκειται στην πραγματικότητα για έμμεση αναγνώριση της αξίας του, από μια πηγή μάλιστα που δεν τον θαυμάζει και ιδιαίτερα.
Ο Γέλλιος (Noctes Atticae 13.27.1 και 9.9.3) αναφέρει δυο φορές τον Παρθένιο σχολιάζοντας τον τρόπο, με τον οποίο ο Βεργίλιος μιμούνταν άλλους ποιητές, και καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι οι μιμήσεις του των ελληνιστικών ποιητών είναι ισάξιες με τα πρότυπά του. Από το 2ο αιώνα μ.Χ. έχουμε τις μαρτυρίες του Λουκιανού (Πῶς δεῖ ἱστορίαν συγγράφειν 56-57), του Γαληνού (De sententiis medicorumKalbfleisch 1942, 177) και του Αρτεμιδώρου (Ονειρ. 4.63). Ο Λουκιανός ειρωνεύεται τον Παρθένιο, τον Καλλίμαχο και τον Ευφορίωνα για την πολυλογία τους. Ο Γαληνός παραδίδει ένα ανέκδοτο για τον ποιητή μας. Το κείμενο σώζεται μόνο σε τέσσερα χειρόγραφα με λατινική μετάφραση του ελληνικού πρωτοτύπου, η οποία με τη σειρά της βασίζεται σε μια αραβική μετάφραση. Ο Παρθένιος εμφανίζεται ανώνυμα σε μια σχολή, όπου δύο γραμματικοί προσπαθούν να ερμηνεύσουν κάποιους στίχους του. Ο ένας γραμματικός έχει συλλάβει το πνεύμα του ποιητή, ο άλλος δίνει μια αντίθετη ερμηνεία. Ο Παρθένιος, χωρίς να αποκαλύψει την ταυτότητά του, υπερασπίζεται την ορθή ερμηνεία, λέγοντας ότι την άκουσε από τον ίδιο τον Παρθένιο. Όταν ο γραμματικός με τη λανθασμένη ερμηνεία επιμένει πεισματικά στην άποψή του, ο Παρθένιος καταλήγει λέγοντας ότι θα πρέπει να φέρει τους φίλους του, για να αποδείξει ότι είναι ο ίδιος ο Παρθένιος. Στόχος του ανεκδότου είναι φυσικά να δείξει τη δυσκολία της ποίησης του Παρθένιου. Ο ασχολούμενος με την ερμηνεία των ονείρων Αρτεμίδωρος, πάλι, τονίζει την παραδοξότητα και το σκοτεινό ύφος της ποίησης του Παρθένιου, τον οποίο εξισώνει με τον περιβόητα σκοτεινό Λυκόφρονα. Ο Αρτεμίδωρος πιστεύει ότι ορισμένα αινιγματικά όνειρα μπορούν να ερμηνευτούν μόνο με τη λεπτομερή γνώση της μυθολογίας. Συστήνει, λοιπόν, την ανάγνωση του έργου του Παρθένιου, του Λυκόφρονα και άλλων παρόμοιων ποιητών σε όσους μαθητές του επιθυμούν να ερμηνεύουν παρόμοια όνειρα.
Η μαρτυρία του Αρτεμιδώρου είναι σημαντική, επειδή δείχνει ότι κατά τον 2ο αιώνα μ.Χ. το έργο του Παρθένιου ήταν ακόμη διαθέσιμο για λεπτομερή ανάγνωση. Η ανακάλυψη παπυρικών αποσπασμάτων του 3ου ή 4ου αιώνα έργων του Παρθένιου (ΑρήτηΤίμανδρος) με συνοδευτικά σχόλια δείχνει ότι ο ποιητής μας εξακολουθούσε να διαβάζεται αυτή την εποχή. Κατά τον 4ο αιώνα φαίνεται ότι διάβαζε τον Παρθένιο και μια τόσο σπουδαία προσωπικότητα όσο ο Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός. Το ποιητικό του έργο γράφτηκε μετά το 383 μ.Χ. και σε ένα του ποίημα (29.157- 37.896 Migne) παραπέμπει σαφέστατα στην Κομαιθώ του Παρθένιου. Ο τελευταίος γνωστός αναγνώστης του Παρθένιου είναι ο Νόννος από την Πανόπολη της Αιγύπτου κατά τον 5ο αιώνα μ.Χ., ο οποίος στο έργο του Διονυσιακά έχει διάφορες απηχήσεις του Παρθένιου. Ίσως να διάβασε τα έργα του στη βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας.




[1] Ο Ερύκιος πρέπει να ήταν σύγχρονος του Παρθένιου και να άκμασε στο δεύτερο μισό του 1ου αιώνα π.Χ. Παραδείγματα άλλων «επιτάφιων» επιγραμμάτων για ζωντανούς συγγραφείς είναι το επίγραμμα του Θεοδωρίδα για τον Ευφορίωνα (Παλ. ανθ. 7.406). Πβ. επίσης Παλ. ανθ. 13.21, 7.348, SH 738.
[2] Ποταμός του Κάτω Κόσμου, από το κωκύω, «θρηνώ, μοιρολογώ».

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η σημασία και η ετυμολογία των ονομάτων Πάτροκλος, Σωκράτης και ορισμένων άλλων

[Επειδή κυκλοφορεί πολύ μια ανάρτηση με ερμηνείες και ετυμολογίες αρχαίων ονομάτων που έχει κατά τη γνώμη μου ανακρίβειες, είπα να δώσω τη δική μου εκδοχή για μερικά από αυτά, στηριγμένος κυρίως στον Chantraine, αλλά και άλλες έγκυρες πηγές]
Διομήδης: το πρώτο συνθετικό από το Ζεύς / Διός και το δεύτερο από το μήδεα = η σκέψη (< μήδομαι =σκέφτομαι, σχεδιάζω). Συνεπώς Διομήδης = η σκέψη, το σχέδιο του Δία.
Λαέρτης: λαός και ἐρέθω =ερεθίζω, διεγείρω, ξεσηκώνω. Πβ. με αντιστροφή στη σειρά των συνθετικών το μυκηναϊκό Ἐρτίλαος.
Λέανδρος: «ο άνδρας του στρατού», δηλαδή ο στρατιώτης. Εδώ λαός = στρατός.
Ορέστης: από το ὄρος και την κατάληξη -της. Δεν είναι σύνθετη λέξη, αλλά παράγωγη. Η λέξη είχε δύο θέματα: ὄροσ- και ὄρεσ-. Το πρώτο θέμα χωρίς κατάληξη έδωσε την ονομαστική ὄρος, το δεύτερο θέμα υπέστη φωνητικές αλλοιώσεις στις πλάγιες πτώσεις: π.χ. γενική ενικού ὄρεσ-ος> ὄρεhος> ὄρεος> (τοῦ) ὄρους Ο Όμηρος διατηρεί λείψανο τοπικής/οργανικής ὄρεσ-φι (=στα βουνά). Πραγματικό σύνθετο εί…