Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

O μυστηριώδης δαίμων Αλέξανδρος



            Η περίοδος της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας είναι μια εποχή κυριαρχίας του μεταφυσικού και στροφής προς αυτό. Η έλλειψη συνόρων στη Μεσόγειο επιτρέπει τη διάδοση και αλληλεπίδραση ιδεών από διαφορετικές πνευματικές παραδόσεις και οδηγεί στο θρησκευτικό συγκρητισμό, τη συγχώνευση λατρειών και θρησκειών. Όταν ακόμη και η φιλοσοφία δεν μένει ανεπηρέαστη από το νέο πνευματικό μυστικιστικό κλίμα (βλ. λ.χ. τους Νεοπλατωνικούς και τη σύνδεσή τους με τη θεουργία), όταν έχουμε τη διάδοση νέων λατρειών από την Ανατολή (ανάμεσά τους και ο Χριστιανισμός), είναι φυσικό τα κείμενα της εποχής να βρίθουν από περιστατικά παράξενα που συνδέουν τον κόσμο της άυλης πραγματικότητας με την υλική σφαίρα. Μυστηριώδεις μορφές και υπάρξεις έρχονται σε διαρκή επαφή με τους ανθρώπους και ο καθένας τις ερμηνεύει όπως μπορεί, ανάλογα με τις αντιλήψεις και την πίστη του.
Ένα από τα πιο περίεργα περιστατικά μεταφυσικού χαρακτήρα είναι αυτό που καταγράφει ο Δίων Κάσσιος στο έργο του για τη ρωμαϊκή ιστορία (79, 18). Ο Δίων περιγράφει την εμφάνιση στα τέλη του 2ου αιώνα μ.Χ. με αρχές του 3ου ενός μυστηριώδους ανθρώπου, ο οποίος ισχυριζόταν ότι ήταν η μετενσάρκωση του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Ξεκίνησε από την περιοχή του Δούναβη με συνοδεία τετρακοσίων πιστών του και διέσχισε την Μοισία και τη Θράκη τελώντας βακχικά όργια. Όταν έφτασε στην περιοχή της Χαλκηδόνας εξαφανίστηκε μυστηριωδώς και κανείς δεν ξανάκουσε να γίνεται λόγος γι' αυτόν. Ας δούμε όμως πιο αναλυτικά το συμβάν με τα λόγια του ίδιου του Δίωνα:
            "Ένας δαίμονας, ο οποίος ισχυριζόταν ότι ήταν ο Αλέξανδρος ο Μακεδόνας και είχε την εμφάνιση και την εξάρτυση εκείνου, ξεκίνησε από την περιοχή του Δούναβη -δεν ξέρω πώς εμφανίστηκε εκεί- και διέσχισε τη Μοισία και τη Θράκη, τελώντας βακχικά όργια με τη συνοδεία τετρακοσίων ανδρών, οι οποίοι κρατούσαν θύρσους και φορούσαν δέρματα ελαφιού, αλλά δεν έκαναν κανένα κακό. Όλοι όσοι ζούσαν στη Θράκη εκείνη την εποχή ομολογούν ότι του προσφέρονταν με δημόσια έξοδα μέρος να κοιμηθεί και εφόδια για το δρόμο. Και κανείς -ούτε άρχοντας ούτε στρατιώτης ούτε επίτροπος ούτε τοπικός ηγεμόνας- δεν τόλμησε να του αντιμιλήσει και να του αντισταθεί, αλλά σαν σε κάποια πομπή έφτασε, ταξιδεύοντας καθημερινά, μέχρι το Βυζάντιο. Από εκεί πέρασε στη γη της Χαλκηδόνας, όπου αφού έκανε μια τελετή τη νύχτα και έθαψε στο έδαφος ένα ξύλινο άλογο, εξαφανίστηκε".  

Η αφήγηση του Δίωνα, αν και δεν εξηγεί το φαινόμενο που περιγράφει, εντούτοις εγείρει τα τυπικά ερωτήματα που θα θέλαμε να κάνουμε σε οποιονδήποτε "ιερό" άνδρα, αρχαίο ή σύγχρονο. Η πρώτη ερώτηση είναι: "ποιος νομίζεις ότι είσαι;" Ο συγκεκριμένος άνθρωπος θα μπορούσε να είχε απαντήσει: "Είμαι ο Διόνυσος και/ή ο Μέγας Αλέξανδρος. Και είμαι ένας δαίμων (με την αρχαία σημασία της θεότητας)". Σίγουρα θα πρέπει να διέθετε (ή να ισχυριζόταν ότι διέθετε) υπερφυσικές δυνάμεις, για να μπορεί να ισχυριστεί ότι ήταν η μετενσάρκωση του Μεγάλου Αλέξάνδρου σχεδόν 5 αιώνες μετά το θάνατό του. Κατόπιν πρέπει να αναρωτηθούμε ποια να ήταν άραγε η εντύπωση που προκάλεσε στο ακροατήριό του. Ο Αλέξανδρος, ως κοσμοκράτορας, θα περιμέναμε να είχε ανησυχήσει με την επανεμφάνισή του τις κοσμικές ρωμαϊκές δυνάμεις. Θα έμοιαζε με κάποιον που θα μπορούσε να πει (αντίθετα με τον Ιησού): "Το βασίλειό μου είναι από αυτόν τον κόσμο και σκοπεύω να το πάρω πίσω". Ωστόσο, το γεγονός ότι η μυστηριώδης αυτή προσωπικότητα ισχυριζόταν ταυτόχρονα ότι ήταν και ο θεός Διόνυσος πρέπει να εντυπωσίασε ακόμη περισσότερο τους συγχρόνους του: οι μορφωμένοι άρχοντες γνώριζαν καλά τι είχαν πάθει ο βασιλιάς Πενθέας και ο Λυκούργος, όταν εναντιώθηκαν στη θέληση του Διόνυσου και προσπάθησαν να τον κλείσουν στη φυλακή: τρελάθηκαν και διαμελίστηκαν. Έτσι δεν είναι παράξενο που ο νέος αυτός δαίμων, διασχίζοντας τη Θράκη, μια από τις αγαπημένες περιοχές του Διόνυσου, δε συνάντησε αντίσταση από τις τοπικές ρωμαϊκές αρχές. Μπορούμε επίσης να αναρωτηθούμε για το σκοπό όλης αυτής της δραστηριότητας: εκ πρώτης όψεως το ξύλινο άλογο που θάφτηκε φαίνεται να παραπέμπει στον Τρωικό Πόλεμο, αλλά η συγκεκριμένη τελετή δεν έγινε στην Τροία, αλλά στη Χαλκηδόνα. Πιθανότερη φαίνεται η σύνδεση με το θαμμένο άλογο που αναφέρει ο Πλάτων σε σχέση με τον Γύγη (Πολιτεία 359D): "Αυτός ήταν κάποτε βοσκός στην υπηρεσία του τότε άρχοντα των Λυδών, όταν ξέσπασε βροχή δυνατή και έγινε σεισμός, με αποτέλεσμα να ραγίσει η γη και να ανοίξει χάσμα στον τόπο που στεκόταν. Όταν είδε τι έγινε, θαύμασε και κατέβηκε στο χάσμα, όπου είδε και άλλα θαυμαστά πράγματα, για τα οποία λεν πολλές ιστορίες, αλλά και έναν ίππο χάλκινο, κοίλο, με θυρίδες. Έσκυψε να δει μέσα από τις θυρίδες και είδε να βρίσκεται μέσα ένας νεκρός, μεγαλύτερος κατά πως φαίνεται από έναν συνηθισμένο άνθρωπο". Στη συνέχεια της ιστορίας ο Γύγης παίρνει μαζί του από το χάσμα ένα δαχτυλίδι, το οποίο του επέτρεπε να γίνεται αόρατος και τελικά του χάρισε την εξουσία. Δεν είμαστε βέβαιοι αν ο μυστηριώδης δαίμων ήθελε να συνδέσει τον εαυτό του με αυτό το πασίγνωστο περιστατικό, αλλά το γεγονός ότι εξαφανίστηκε μετά το θάψιμο του ξύλινου αλόγου, όπως ο Γύγης μπορούσε να εξαφανίζεται από τη στιγμή που βρήκε το χάλκινο άλογο και το χάσμα με το δαχτυλίδι, φαίνεται να υπονοεί ότι ήθελε να συνδεθεί με την πλατωνική αφήγηση. Αλλά και πάλι το νόημα της σύνδεσης αυτής παραμένει για μας μυστήριο, όπως συμβαίνει συχνά με ανάλογα περιστατικά και παράξενες προσωπικότητες της αρχαιότητας: ο ιερός άνδρας έχει την ικανότητα να εγείρει την προσμονή και τη σκέψη των ακολούθων του, αλλά αφήνει ακόμη και τους στενότερους οπαδούς του να προσπαθούν να μαντεύσουν.  

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η ετυμολογία της λέξης αριστερός (και το όνομα της Αριάδνης)

Η λέξη ἀριστερός συνδέεται από τους γλωσσολόγους με τη λέξη ἄριστος. Το πρόσφυμα -τερος διατηρεί εδώ την πρωταρχική του αντιθετική σημασία (= αυτός που είναι στα αριστερά σε αντίθεση με αυτόν που είναι στα δεξιά -πβ. δεξιτερός = δεξιός, ὀρέστερος = ο ορεινός σε αντίθεση με τον πεδινό). Η λέξη επομένως σχηματίστηκε προτού το πρόσφυμα αποκτήσει την κυρίως συγκριτική σημασία που έχει στα «ομαλά» συγκριτικά (όπως π.χ. σεμνός, σεμνότερος). Η αρχική σημασία του αριστερός, συνεπώς, ήταν «άριστος». Η τοπική σημασία προήλθε από την μαντική τέχνη ως ευφημισμός: οι οιωνοί που έρχονταν από τα αριστερά θεωρούνταν δυσοίωνοι και η λέξη αριστερός χρησιμοποιήθηκε με ευφημιστικό τρόπο (= «αυτός που έρχεται από την καλή μεριά». Πβ. και την εξίσου ευφημιστική χρήση του επιθέτου εὐώνυμος, «αυτός που έχει καλό όνομα», = αριστερός).  
Με τη σειρά της η λέξη ἄριστος περιέχει το υπερθετικό πρόσφυμα -ιστος και αποτελεί υπερθετικό βαθμό του συγκριτικού ἀρείων (καλύτερος). Στην ίδια ομάδα λέξεων ανήκει και το πρό…