Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Ύμνος στον κρητικό Δία-Κούρο



Ο ύμνος αυτός ανακαλύφθηκε στη διάρκεια ανασκαφών το 1904 πάνω σε επιγραφή στην περιοχή Ρουσσόλακκος κοντά στο χωρίο Παλαίκαστρο στην Κρήτη. Η επιγραφή, όπως φαίνεται από τη μορφή των γραμμάτων, χαράχτηκε τον 3ο αιώνα μ.Χ., όμως ο ύμνος φαίνεται να είναι αρκετά παλαιότερος, ίσως από το 300 π.Χ. ή και νωρίτερα, αφού παρουσιάζει γλωσσικά και υφολογικά χαρακτηριστικά της ποίησης της ύστερης κλασικής περιόδου. Η επιγραφή βρέθηκε κοντά σε ναό της αρχαϊκής περιόδου, ο οποίος ήταν σε χρήση από τον 7ο αιώνα π.Χ. κ.εξ., ενώ διάφορα μεταλλικά ευρήματα δείχνουν ότι η λατρεία του Κούρου Δία στην περιοχή του ναού είναι τουλάχιστον 150 χρόνια παλιότερη. Άρα, όταν οι υπεύθυνοι ιερείς παράγγειλαν την εκ νέου χάραξη του ύμνου γύρω στα 250 μ.Χ., η λατρεία ήταν τουλάχιστον 1000 ετών. Το 1987-90 καινούργιες ανασκαφές στο Ρουσσόλακκο έφεραν στο φως μικρό χρυσελεφάντινο αγαλματίδιο με ύψος μισό μέτρο περίπου, το οποίο εικονίζει έναν νεαρό αγένειο θεό και χρονολογείται γύρω στα 1500 π.Χ. Οι ερευνητές προτείνουν ότι η θεότητα που εικονίζεται δεν είναι άλλη από το Δία-Κούρο του ύμνου μας. Αν αληθεύει αυτό, τότε σημαίνει ότι ορισμένες τουλάχιστον από τις λατρείες θεοτήτων της κλασικής εποχής προέρχονται με αδιάσπαστη συνέχεια από τη 2η χιλιετία π.Χ.
Ο ύμνος υπαινίσσεται το μύθο του νεογέννητου Δία και των Κουρητών, δαιμόνων της  γης:[1] όταν η Ρέα έφερε στον κόσμο το Δία σε μια σπηλιά στην Ίδη ή στη Δίκτη της Κρήτης, τον εμπιστεύτηκε στη νύμφη Αμάλθεια. Για να μην ακούσει ο θηριώδης πατέρας του Κρόνος το κλάμα του μωρού και το καταβροχθίσει, όπως έκανε και με τα άλλα αδέρφια του, οι Κουρήτες άρχισαν να χορεύουν γύρω του τους θορυβώδεις χορούς τους χτυπώντας τα όπλα τους μεταξύ τους, τα δόρατα με τις ασπίδες. Το ενδιαφέρον του ύμνου έγκειται στο γεγονός ότι παρουσιάζει μια ιδιαίτερη πτυχή της κρητικής λατρείας του Δία, η οποία προέρχεται ίσως από τη μινωική εποχή: ο Δίας παρουσιάζεται ως νεαρή αρσενική θεότητα, σε αντίθεση με την τυπική παράστασή του ως γενειοφόρου θεού, πατέρα των θεών και των ανθρώπων.  Ήδη ο Ησίοδος (Θεογ. 468-84) γνωρίζει για τη γέννηση του Δία και τη σύνδεσή της με την Κρήτη, όμως μόνο σ’ αυτόν τον ύμνο από το Παλαίκαστρο έχουμε τη δυνατότητα να δούμε το νεαρό Δία ως κέντρο μιας λατρευτικής δράσης: ο Δίας εδώ έχει ως μοναδικό λατρευτικό τίτλο τη λέξη Κούρος, δηλ. νέος.

 Ιώ μέγιστε Κούρε, [2]
χαίρε Κρόνειε,
παντοδύναμη χαρά, στέκεις
επικεφαλής των θεών.
Έλα στη Δίκτη  με το νέο χρόνο[3]
να χαρείς το τραγούδι μας,

που το παίζουμε λύρες
με αυλούς σμίγοντας
και ψάλλουμε στέκοντας
απ' το βωμό σου τριγύρω τον ασφαλή.
Ιώ μέγιστε Κούρε,
χαίρε Κρόνειε,
παντοδύναμη χαρά, στέκεις
επικεφαλής των θεών.
Έλα στη Δίκτη με το νέο χρόνο
να χαρείς το τραγούδι μας.

Εδώ παιδί αθάνατο
ασπιδοφόροι τροφοί
σε παρέλαβαν απ' τη Ρέα 
και τα πόδια τους κρούοντας θορυβούσαν.
Ιώ μέγιστε Κούρε,
χαίρε Κρόνειε,
παντοδύναμη χαρά, στέκεις
επικεφαλής των θεών.
Έλα στη Δίκτη με το νέο χρόνο
να χαρείς το τραγούδι μας.

[                                               ]
[                                               ]
 [          ] της ωραίας Αυγής.[4]
Ιώ μέγιστε Κούρε,
χαίρε Κρόνειε,
παντοδύναμη χαρά, στέκεις
επικεφαλής των θεών.
Έλα στη Δίκτη με το νέο χρόνο
να χαρείς το τραγούδι μας.

Έθαλλαν κάθε χρόνο οι Ώρες, [5]
τους θνητούς κυβερνούσε η Δίκη
κι όλα τα πλάσματα τα διείπε
η Ειρήνη που τον πλούτο αγαπά.
Ιώ μέγιστε Κούρε,
χαίρε Κρόνειε,
παντοδύναμη χαρά, στέκεις
επικεφαλής των θεών.
Έλα στη Δίκτη με το νέο χρόνο
να χαρείς το τραγούδι μας.

Βασιλιά, για τις στάμνες μας πήδα, [6]
πήδα για τα καλόμαλλα τα ποίμνιά μας,
πήδα για να καρπίσουν τα χωράφια μας,
για να δουν παιδιά τα σπίτια μας.
Ιώ μέγιστε Κούρε,
χαίρε Κρόνειε,
παντοδύναμη χαρά, στέκεις
επικεφαλής των θεών.
Έλα στη Δίκτη με το νέο χρόνο
να χαρείς το τραγούδι μας.

Πήδα για τις πόλεις μας,
πήδα για τα καράβια μας τα ποντοπόρα,
πήδα και για τους νέους πολίτες μας, [7]
πήδα για χάρη της θέμιδας της ξακουστής. [8]
Ιώ μέγιστε Κούρε,
χαίρε Κρόνειε,
παντοδύναμη χαρά, στέκεις
επικεφαλής των θεών.
Έλα στη Δίκτη με το νέο χρόνο
να χαρείς το τραγούδι μας.





[1] Οι Κουρήτες σύμφωνα με ορισμένες παραδόσεις ήταν γηγενείς, δηλαδή αναδύθηκαν μέσα από τη γη, γι' αυτό και η Γαία, θεωρούνταν μητέρα τους. Ο αριθμός των Κουρητών ποικίλλει στις αρχαίες πηγές. Οι αρχαίοι πίστευαν γι' αυτούς ότι ζούσαν σε μυχούς της γης και σε φαράγγια. Προς τιμήν τους τελούσαν οργιαστικές τελετουργίες, κυρίως στην Κρήτη.
[2] Ενν. ο Δίας. Για τους Έλληνες της κλασικής περιόδου κατεξοχήν κούρος (=νέος) είναι ο Απόλλων.
[3] Η λέξη ενιαυτός στο πρωτότυπο μπορεί να σημαίνει και το «έτος», αλλά και τη «γιορτή για τη συμπλήρωση ενός έτους». Εδώ εορτάζεται η συμπλήρωση ενός έτους από την προηγούμενη παρόμοια τελετή προς τιμήν του θεού.
[4] Δεν ξέρουμε τι περιείχαν οι στίχοι που χάθηκαν, αλλά μια ωραία υπόθεση είναι ότι αναφέρονταν στον τρόπο, με τον οποίο ο Δίας καθόρισε τα όρια της μέρας και της νύχτας, του χρόνου ή γενικά του κύκλου της φύσης.
[5] Θεότητες των εποχών, κόρες του Δία και της Θέμιδας, αδερφές των Μοιρών. Ήταν τρεις, η Ευνομία, η Δίκη και η Ειρήνη. Θεότητες και της βλάστησης και της τάξης εξασφαλίζουν τη διατήρηση της κοινωνίας και των ρυθμών της φύσης. Βλ. Ησίοδ., Θεογ. 901-3 / Βακχυλ. 15, 53-5. Η άνοδος του Δία στη βασιλεία των ουρανών και η γέννηση απ’ αυτόν των Ωρών φέρνει ευτυχία στη φύση και το ανθρώπινο είδος.   
[6] Είναι παράξενη η χρήση του θόρε (πήδα) στο ποίημα, αλλά φαίνεται ότι σχετίζεται με τη γονιμοποιό δύναμη του Δία: ο Δίας καλείται να «πηδήξει», δηλαδή να γονιμοποιήσει, να πολλαπλασιάσει όλα αυτά που απαριθμούν οι λάτρεις του. Όλες οι ευχές αυτής της στροφής αφορούν αγαθά της ιδιωτικής ζωής. Στην επόμενη στροφή ο Δίας καλείται να δώσει αγαθά που αφορούν το σύνολο της κοινότητας.
[7] Οι Κουρήτες συνδέονταν με τελετές μύησης νέων μελών μιας κοινότητας, όπως υπονοεί και η ετυμολογία του ονόματός τους από το κούρος (= νέος). Ο ύμνος, επομένως, μπορεί να θεωρηθεί ως μέρος μιας ετήσιας τελετουργίας, κατά την οποία γίνονταν επίσημα δεκτοί ως πολίτες νέοι που είχαν συμπληρώσει την κατάλληλη ηλικία. Ο νεαρός Δίας-Κούρος χρησιμεύει ως υπόδειγμα αυτών των νέων, γι’ αυτό και ο ύμνος προς τιμήν του δεν έχει μόνο θρησκευτική αλλά και πολιτική σημασία.
[8] Δηλ. για να υπάρχει δικαιοσύνη και ευταξία στις πόλεις.

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

Thesaurus gemmarum antiquarum astriferarum (Θησαύρισμα Αρχαίων Αστροφόρων Λίθων-200 εικόνες), Florentiae 1750

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 1, Roma 1767

MUSEUM CORTONENSE, ROMA 1750

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

MUSEUM FLORENTINUM, 1734, 80 ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΓΛΥΠΤΩΝ

Giovanni Gaetano Bottari, Musei capitolini Tomus Primus, Roma 1741 (53 ΠΡΟΤΟΜΕΣ ΔΙΑΣΗΜΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ)

Giovanni Gaetano Bottari, Musei capitolini Tomus Secundus, Roma 1741 (50 ΠΡΟΤΟΜΕΣ ΡΩΜΑΙΩΝ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΩΝ)

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

Ετυμολογική διερεύνηση του ονόματος της θεάς Αρτέμιδος

Κατά τη διερεύνηση του χαρακτήρα μιας τόσο πολυσήμαντης και πολυεπίπεδης θεότητας, είναι ιδιαίτερα χρήσιμη αρχικά η εξέταση του ονόματός της, καθώς στο παρελθόν ήταν διαδεδομένη η αντίληψη ότι η φύση και ο χαρακτήρας ενός προσώπου, το ‘σημαινόμενο’, καθρεφτίζεται στο όνομά του, το ‘σημαίνον’. Επομένως οι διάφορες ετυμολογικές προσεγγίσεις του ονόματός της στην αρχαία, αλλά και στη σύγχρονη εποχή, δεν μπορεί παρά να είναι αποκαλυπτικές για τη φύση της θεάς, όπως αυτή έγινε αντιληπτή τόσο από τους αρχαίους, όσο και από τους σύγχρονους μελετητές. Στο όνομα λοιπόν Ἄρτεμις ή στη δωρική του μορφή Ἄρταμις εχει αναγνωριστεί η λέξη ἄρταμος δηλαδή ‘σφαγέας’, ετυμολογία που συνδέεται άμεσα με τη βίαιη φύση της θεάς και φυσικά τη στενή της σχέση με το θάνατο. Άλλοι πιστεύουν ότι προέρχεται από τη λέξη ἀρτεμής, η οποία σημαίνει ‘ήρεμος, ήσυχος, ακίνητος’, ως εξής: π τορτεμ ποιεν· λγεται γρ θες ναιρετικ τν γυναικν·… π τορτεμς παρωνμως ρτεμις, τουτστιν γις κανεπληπτος …