Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Οι χρησμοί της Κασσάνδρας


Στο παπυρικό απόσπασμα που ακολουθεί μιλά η Κασσάνδρα, η περίφημη προφήτισσα από την Τροία την οποία δεν πίστευε κανείς, αν και οι χρησμοί της έβγαιναν πάντα αληθινοί. Το ποίημα, δυνατό στην εκτέλεση, αντικρίζει τις συνέπειες του Τρωικού Πολέμου από τη σκοπιά των ηττημένων. Στην αρχή η Κασσάνδρα αναφέρεται στην τύχη της συζύγου του Πριάμου και μητέρας της Εκάβης, η οποία μετά την πτώση της Τροίας πιάστηκε αιχμάλωτη από τους Έλληνες. Από αφέντρα έγινε δούλα και θρηνεί στην ακτή μαζί με τα επίσης αιχμάλωτα παιδιά της, όσα της απέμειναν ζωντανά. Στο πρόσωπο αυτής της γυναίκας, αυτής της μητέρας γίνονται απτά τα δεινά του πολέμου: μάταια γέννησε πολλά παιδιά, πολλά από αυτά τα είδε να σκοτώνονται μάταια στον πόλεμο και να γίνονται δώρο στη Μοίρα του Θανάτου. Η Κασσάνδρα στη συνέχεια αναφέρεται στη δική της "τύχη" και στις μαντικές ικανότητες που της χάρισε ο Απόλλων. Πρόκειται για ένα σκληρό δώρο, ένα δεινό, αφού η ίδια έχει μετατραπεί σε ένα μουσικό όργανο δίχως χορδές που το κρούει ο θεός καταπώς θέλει. Στο τέλος του αποσπάσματος κακίζει τη γενιά της: οι Τρώες της εποχής της αποδείχτηκαν κατώτεροι από τη φήμη των προγόνων τους.

            (Οι 6 πρώτοι στίχοι είναι πολύ κατεστραμμένοι)
            (Η Εκάβη, η μάνα μου), μπήκε κάτω από την ίδια
            της ανάγκης τη ζεύγλα, δουλικό τραγούδι
            με την οικτρή ιαχή των παρθένων παιδιών της
            γογγύζοντας ρίχτηκε στην ακτή
            που μαζί της θρηνούσε.
            Κι αυτή που αφέντρα ήτανε πριν, των σκήπτρων αρχόντισσα,
            σκλάβα έγινε τώρα στων Δαναών τα λάβαρα.
            Γιατί ήρθε της γενιάς της το παλιό
            πεπρωμένο κι ατιμάζει δίνοντας πόνο
            στη μορφή της γυναίκας που γέννησε τόσα παιδιά.
            Ποιος έσπειρε το χωράφι σου ή για ποιον
            το δεσμό κάτω απ' τη ζώνη σου έλυσε
            η σεβαστή Ειλείθυια [1] και η νεαρή Άτροπος; [2]
            Καιρός ν' ανοίξω το λόγο που κρύβεται
            μέσα στα σκοτεινά βιβλία, ανάγκη
            να τον ψάλω στο φως. Εγώ που
            για τους θνητούς είδηση βέβαιη
            με ρίζωσε μόνη ο άνακτας (Φοίβος) απ' τη δική σου
            την καρποφόρα τη φύτρα. Φοβερό
βρήκε (ο Απόλλων) τραγούδι μπροστά από τις ιερές πύλες
για κείνη που πονούσε απ' τον χτύπο, την κλαγγή των χάλκινων όπλων, [3]
στυγνό άσμα άχορδης αρμονίας, [4]
μια μυστική φωνή -αυτός που στη λύρα
συνετούς τραγουδώντας ύμνους έψαλλε.
Και απ’ το γένος του Πρίαμου μέτριο βλάστησε
κόσμημα: [5]  σ' αυτούς μόνο το όνομα
υπήρχε της αρετής, στα έργα όμως
λειψοί αποδείχτηκαν. Εκείνους μας τους θυμίζει
ο λόγος για τη δική σου την ιστορία,
τώρα τρανότερα [               


.......] ἦλθ[ε]ν ὑπ΄ αὐτὴν
ζεῦγλαν ἀνά[γκης͵ πρ]όσπολον οἰκτρᾶς
μετὰ παρθενικ[ῶν παίδων ἰ]αχῆς
μέλος οἰμώξασα͵ ἵετ΄ ἐ[π΄] ἀκτὰς
[συμμ]υρομένας
δεσπότις πρ[]ν σκήπ[τρων ἀρχ]ὸς
δούλη Δαναῶν ἐπὶ σημ[αί]ας͵
[δὴ] γὰ[ρ γεν]εᾶς πα[λ]αιὸς ἰὼν
θεσμὸς [λέ]γχει
τό[σον ]δίνων σχῆμα λοχευθέν.
Τίς δ΄ ἤροσ΄ [ἐμὴν φύσ]ιν͵ τίν[ι δὴ]
τὸν []πὸ ζώνης δεσμ[ὸν] ἔλυσεν
πότ[νι΄ Εἰλ]ήθυια͵ Ἄτροπ[ο]ς νεα[ρά;]
[Και]ρὸς ἀνοίγειν [τὸν ]πὸ σκοτίαις
β[]βλοισι λόγον κρυπ[τόν]͵ ἀνάγκη
πρὸς [φ]ῶς μ΄ [ᾆσαι] παρ΄ ἔμοιγε [ἥνπ]ερ
πύστιν θνητοῖσ[ι βε]βαίαν
ῥίζ[ωσ]εν ἄναξ σῆς ἀπ[ φύτλης]
[εὐώ]δινος [μούνῃ· λυγρ]ὰν
εὗρεν ἀοιδὴ[ν πρὸ πυ]λῶν [ἱερῶν]
[κτ]ύπον ἀλγούσῃ χαλ[κῆς] κανα[χῆς]͵
[στυγνὸν ἀ]χόρδου μέλος ἁ[ρμονίας͵]
μυστί[δα δ΄ ὀμφὴν ὁ] λύρᾳ συνετὴν
[μοῦσαν] ἀείσας θεσμ[ῳδησεν].
Κείνων δὲ γ[έν]ο[υς] μέσον ἔβλασ[τεν]
[π]ρόσχημα͵ πα[ρ΄] οἷς τῶν εἰς ἀρετ[ὴν]
[μοῦνον] ἀνῆκ[εν] τοὔνομ΄͵ ἑκάστου δ΄
ἔργου [΄λε]ί[ποντο. Ο]ὓς δ΄ ἀπ΄ ἐκείνων
λόγος [ἱσ]τορίας [σῆς] ὑποβάλλει͵
νῦν τρανο[τέρως].... 






[1] Θεά του τοκετού.
[2] Μια από τις Μοίρες. Όλη η περίοδος θέλει να δηλώσει το μάταιο του γεγονότος ότι η Εκάβη έκανε τόσα παιδιά, αφού χάθηκαν τόσα πολλά από αυτά.
[3] Το νόημα: ο Απόλλωνας έδωσε στην Κασσάνδρα τη μαντική ικανότητα, για να μη φοβάται τον ήχο των όπλων του πολέμου.
[4] Η μαντική παραφορά του προφήτη περιγράφεται ως φοβερό τραγούδι που ψάλλεται σε μουσικό όργανο δίχως χορδές, δηλαδή σε μια άυλη αρμονία.
[5] Υπαινίσσεται τη γενιά των συγχρόνων του Πάρη, η οποία χαρακτηρίζεται μέτρια, όχι πραγματικά καλή σε σχέση με τους ηρωικούς Τρώες του απώτερου παρελθόντος.

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η ετυμολογία της λέξης αριστερός (και το όνομα της Αριάδνης)

Η λέξη ἀριστερός συνδέεται από τους γλωσσολόγους με τη λέξη ἄριστος. Το πρόσφυμα -τερος διατηρεί εδώ την πρωταρχική του αντιθετική σημασία (= αυτός που είναι στα αριστερά σε αντίθεση με αυτόν που είναι στα δεξιά -πβ. δεξιτερός = δεξιός, ὀρέστερος = ο ορεινός σε αντίθεση με τον πεδινό). Η λέξη επομένως σχηματίστηκε προτού το πρόσφυμα αποκτήσει την κυρίως συγκριτική σημασία που έχει στα «ομαλά» συγκριτικά (όπως π.χ. σεμνός, σεμνότερος). Η αρχική σημασία του αριστερός, συνεπώς, ήταν «άριστος». Η τοπική σημασία προήλθε από την μαντική τέχνη ως ευφημισμός: οι οιωνοί που έρχονταν από τα αριστερά θεωρούνταν δυσοίωνοι και η λέξη αριστερός χρησιμοποιήθηκε με ευφημιστικό τρόπο (= «αυτός που έρχεται από την καλή μεριά». Πβ. και την εξίσου ευφημιστική χρήση του επιθέτου εὐώνυμος, «αυτός που έχει καλό όνομα», = αριστερός).  
Με τη σειρά της η λέξη ἄριστος περιέχει το υπερθετικό πρόσφυμα -ιστος και αποτελεί υπερθετικό βαθμό του συγκριτικού ἀρείων (καλύτερος). Στην ίδια ομάδα λέξεων ανήκει και το πρό…