Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Ελληνοαιγυπτιακή κοσμογονία

Ποίημα από αιγυπτιακό πάπυρο των αρχών του 4ου αιώνα μ.Χ., ευρύ σε σύλληψη και αρκετά καλό στην εκτέλεση. Λείπουν στίχοι (όχι πολλοί) από την αρχή του θραύσματος, όπου θα υπήρχε μια περιγραφή του Θεού και των τεσσάρων στοιχείων: ο Θεός αποφάσισε να κάνει ένα σύμπαν από τα στοιχεία και (εδώ ξεκινά το απόσπασμά μας) δημιουργεί από τον εαυτό του έναν δεύτερο θεό, τον Ερμή, για να εκτελέσει το έργο αυτό. Ο Ερμής φέρνει ένα τέλος στη σύγκρουση των στοιχείων και δημιουργεί από αυτά τον ουρανό, με τους πλανήτες και τους αστερισμούς του, και τη γη με τον Ωκεανό και τις θάλασσες. Το χάσμα μετά από το στίχο 41 είναι μάλλον αρκετά μικρό. Στο μεταξύ ο Ερμής αποφάσισε ότι πρέπει να δημιουργήσει ζωή. Όταν το θραύσμα ξεκινά και πάλι, ο Ερμής ψάχνει έναν τόπο για να εγκαταστήσει τη ζωή. Αποφασίζει να χτίσει μια πόλη. Απορρίπτει τα άκρα του Βορρά και του Νότου. Στο τέλος η επιλογή του είναι ένα μέρος με εύκρατο κλίμα (μάλλον η Αίγυπτος). Αυτά τα θραύσματα πιθανώς προέρχονται από την εισαγωγή ενός μακρού εγκυκλοπαιδικού ποιήματος, του οποίου ο απώτερος σκοπός ήταν η αφήγηση της ιστορικής ίδρυσης μιας συγκεκριμένης πόλης που όμως δεν κατονομάζεται στο σωζόμενο τμήμα του έργου.
            Η κοσμογονία έχει έντονο το στοιχείο του ελληνοαιγυπτιακού συγκρητισμού με αναμνήσεις από τα ερμητικά κείμενα, στα οποία η θέση του Ερμή-Θωθ είναι ιδιαίτερα εξυψωμένη. Προσπάθησα να συμπληρώσω τα κενά του κειμένου (μέσα σε παρενθέσεις) με το πιθανό τους νόημα, προκειμένου να υπάρχει συνέχεια στη μετάφραση.
Σταύρος Γκιργκένης 2014

(Στην αρχή ήταν ο Θεός και τα στοιχεία τα τέσσερα,
όλα ανακατεμένα κι ανήσυχα στο απροσμέτρητο χάος.
Ο Πατέρας των πάντων στο νου του αποφάσισε
να βάλει σ’ όλα μια τάξη, έναν κόσμο να φτιάξει
με χάρη και νόημα, να τον κοιτά και ν’ αγάλλεται.
Και με τη σκέψη του θεό δεύτερο έπλασε)
αποσπώντας μέρος απ’ την πολύμορφη δύναμή του:
αυτός είναι ο Ερμής των πατέρων μου στα νιάτα του.
Του έδωσε πλήρη εντολή να φτιάξει ένα πανέμορφο Σύμπαν
και του χάρισε ράβδο χρυσή, το σύμβολό του,
σοφή μητέρα κάθε ωφέλιμης τέχνης.
Μ’ αυτήν του Δία ο γιος κίνησε να εκπληρώσει την εντολή
του πατέρα του. Ο Δίας καθισμένος σε θέση με θέα
χαιρόταν βλέποντας τα έργα του ένδοξου γιου του.
Εκείνος, ντυμένος με θαυμαστή τετραπλή μορφή,[1]
τα μάτια του έκλεισε πάνω απ’ την (καπνισμένη) λάμψη,
(στάθηκε πάνω απ’ το χάος) και μίλησε:
«Ακούστε, (όντα φιλόνικα): του αιθέρα (ο βασιλιάς) ο ίδιος
τα στοιχεία διατάζει να πάψουν την πρότερη έριδα.
Υπακούστε στη θεία εντολή και χωριστείτε!
Αργότερα θα έρθει για σας καλύτερη ένωση.
Γιατί θα φτιάξω αμοιβαία αγάπη και πόθο
την ημέρα του χωρισμού σας, για μια καλύτερη μοίρα».
Έτσι είπε και με το χρυσό του ραβδί  άγγιξε (την αναταραχή)
κι όλα ευθύς τα κυρίευσε μια ήρεμη γαλήνη:
τα στοιχεία σταμάτησαν το πολύμορφο ανακάτεμα
και το καθένα τους στάθηκε αμέσως στον ορισμένο του τόπο,
την ταραγμένη τους κίνηση (παρευθύς πάψανε)
και συνταιριασμένα ξεχάσανε την αρχαία τους σύγκρουση.
Αλλά ο γιος του παγγενέτη Θεού  (το σχέδιό του το εκπλήρωνε):
πρώτα τον φωτοβόλο (με τη ράβδο του άγγιξε) αιθέρα  
και μ’ άφατο στροβιλισμό τον περιστρεφόμενο (αιώνια)
ουρανό  σφαίρα τον έκανε (που στριφογυρνά).                         ]
Τον στόλισε με ζώνες επτά και με επτά επόπτες, ηγεμόνες
των άστρων που η περιπλάνησή τους τους αστερισμούς περιστρέφει. 
 Διαδοχικά ο ένας κάτω από ένα άλλο περιφέρονται.
Κι απ’ όλες τις μεριές ταυτόχρονα έλαμπαν (μέσα στο χάος).
Στο  κέντρο στερέωσε τη γη με δεσμά ακίνητα.
Στον καυτό νότο και τον παγωμένο βορρά άπλωσε
την λοξή οδό του ήσυχου και ακίνητου άξονα.
Του βουερού του ποταμού, (του Ωκεανού το ρεύμα έφτιαξε)
μανιασμένο, αχαλίνωτο (να περιζώνει τη στεριά).
 Αλλά έναν κόλπο στη μέση[2] (συμπύκνωσε της γης)
και χάραξε μακρά ακρογιάλια (στην ξακουστή τη θάλασσα).
 Κι εκείνη, των πολυπλάνητων (κυμάτων η μητέρα),
κολυμπά στης αδελφής της της στεριάς (το κέντρο).
Δύο πόλοι σφίγγουνε τον άξονα κι από τις δυο μεριές.
{ΛΕΙΠΟΥΝ 5 ΣΤΙΧΟΙ}
Ο κύκλος του Υπερίωνα[3] ακόμη δεν υπήρχε,
ούτε η Σελήνη τα χαλινάρια τίναζε στα σερνάμενα βόδια της,
αλλά νύχτα χωρίς ημέρα έρρεε μόνη, αδιάκοπη,
αχνοφέγγοντας με τις λεπτές ακτίνες των άστρων.
Μ’ αυτά κατά νου πορευόταν ο Ερμής μέσα απ’ τον γκρίζο ουρανό.
Δεν ήταν μόνος, γιατί μαζί του πήγαινε ο Λόγος, ο εξαίσιος γιος του,
με γοργά φτερά στολισμένος, πάντα αληθής,
την αγνή πειθώ έχοντας στα άψευστα χείλη του:
είναι ο ταχύς κήρυκας της καθαρής σκέψης του πατέρα του.
Μαζί του ο Ερμής πήγε στη γη (κι από ψηλά μετέωρος)       
κοίταζε ολόγυρα (με το διαπεραστικό του βλέμμα)
αναζητώντας τόπο εύκρατο, όπου  να χτίσει
πόλη (και τη ζωή του ο άνθρωπος εκεί ν’ αρχίσει)...                                                               ]




[1] Υπονοείται ότι ο Ερμής έχει μέσα του με μυστικό τρόπο και τα τέσσερα στοιχεία.
[2] Πιθανώς πρόκειται για τη Μεσόγειο.
[3] Εννοείται ο ήλιος.

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η ετυμολογία της λέξης αριστερός (και το όνομα της Αριάδνης)

Η λέξη ἀριστερός συνδέεται από τους γλωσσολόγους με τη λέξη ἄριστος. Το πρόσφυμα -τερος διατηρεί εδώ την πρωταρχική του αντιθετική σημασία (= αυτός που είναι στα αριστερά σε αντίθεση με αυτόν που είναι στα δεξιά -πβ. δεξιτερός = δεξιός, ὀρέστερος = ο ορεινός σε αντίθεση με τον πεδινό). Η λέξη επομένως σχηματίστηκε προτού το πρόσφυμα αποκτήσει την κυρίως συγκριτική σημασία που έχει στα «ομαλά» συγκριτικά (όπως π.χ. σεμνός, σεμνότερος). Η αρχική σημασία του αριστερός, συνεπώς, ήταν «άριστος». Η τοπική σημασία προήλθε από την μαντική τέχνη ως ευφημισμός: οι οιωνοί που έρχονταν από τα αριστερά θεωρούνταν δυσοίωνοι και η λέξη αριστερός χρησιμοποιήθηκε με ευφημιστικό τρόπο (= «αυτός που έρχεται από την καλή μεριά». Πβ. και την εξίσου ευφημιστική χρήση του επιθέτου εὐώνυμος, «αυτός που έχει καλό όνομα», = αριστερός).  
Με τη σειρά της η λέξη ἄριστος περιέχει το υπερθετικό πρόσφυμα -ιστος και αποτελεί υπερθετικό βαθμό του συγκριτικού ἀρείων (καλύτερος). Στην ίδια ομάδα λέξεων ανήκει και το πρό…