Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Ο χρυσός σκύλος του Δία


[Αντωνίνος Λιβεράλης, Μεταμορφώσεις 36]

Όταν η Ρέα, φοβούμενη τον Κρόνο, έκρυψε στη σπηλιά της Κρήτης τον Δία,[i] τότε τον ανέθρεψε μια κατσίκα,[ii] προσφέροντάς του το μαστάρι της. Την κατσίκα με εντολή της Ρέας την φύλαγε ένας χρυσός σκύλος.[iii] Όταν ο Δίας εξοστράκισε τους Τιτάνες και αφαίρεσε την εξουσία από τον Κρόνο, έκανε την κατσίκα αθάνατη. Μέχρι και σήμερα η εικόνα της βρίσκεται ανάμεσα στα άστρα.[iv] Τον χρυσό σκύλο, πάλι, τον έβαλε να φυλά το ιερό του στην Κρήτη.[v] Αυτόν τον σκύλο ο Πανδάρεος, γιος του Μέροπος,[vi] τον έκλεψε και τον πήγε στο βουνό Σίπυλο.[vii] Εκεί τον παρέδωσε στον Τάνταλο, γιο του Δία και της Πλουτούς,[viii] για να τον προσέχει. Όταν μετά από καιρό ο Πανδάρεος επέστρεψε στο Σίπυλο και ζήτησε πίσω τον σκύλο, ο Τάνταλος ορκίστηκε ότι ποτέ δεν τον πήρε.[ix] Τον Πανδάρεο ο Δίας ως τιμωρία για την κλοπή τον έκανε πέτρα στο σημείο που στεκόταν.[x] Τον Τάνταλο, πάλι, για την ψευδορκία του τον χτύπησε με κεραυνό και τοποθέτησε πάνω στο κεφάλι του το Σίπυλο.[xi]




[i] Εδώ δεν λέγεται για ποιο σπήλαιο πρόκειται. Στην παράδοση του Δία της Κρήτης αναφέρεται άλλοτε το Δικταίο άντρο, άλλοτε το Ιδαίο άντρο και άλλοτε η Λύκτος.

[ii] Το μοτίβο του ζώου που αναθρέφει έναν μελλοντικό θεό ή ήρωα είναι σύνηθες. Ας θυμηθούμε τον Ρώμο και τον Ρωμύλο, ιδρυτές της Ρώμης, που τους ανάθρεψε μια λύκαινα. Σε άλλες παραλλαγές ένα σμήνος από μέλισσες είναι αυτό που εξασφαλίζει την τροφή του νεογέννητου Δία. Η κατσίκα που θρέφει το Δία ταυτίζεται αλλού με τη νύμφη Αμάλθεια. Από το κέρας της Αμάλθειας, σύμβολο της αφθονίας, ρέει αμβροσία και νέκταρ.

[iii] Η προσθήκη ενός σκύλου που φυλά την κατσίκα είναι ασυνήθιστη λεπτομέρεια. Η Κρήτη φημιζόταν για τα «ρομποτικά» πλάσματά της, όπως λ.χ. ο Τάλως, ο μηχανικός γίγας που φύλαγε το νησί, δημιούργημα του Ήφαιστου ή του Δαίδαλου. Ο Τάλως αρχικά προοριζόταν για να φυλά την Ευρώπη, ένα καθήκον που είχε επίσης ο μαγικός σκύλος που δώρισε ο Δίας στην Ευρώπη, αφού την αποπλάνησε. Ο σκύλος αυτός, από τον οποίο δεν ξέφευγε κανένα θήραμα, ήταν επίσης δημιούργημα του Ήφαιστου και τελικά κατέληξε στον Μίνωα, γιο της Ευρώπης. Αργότερα ο Μίνωας τον δώρισε στην Πρόκρη (η Πρόκρις, της Πρόκριδος) και η Πρόκρη στον Κέφαλο. Ο σκύλος τελικά μεταμορφώθηκε από το Δία σε λίθο.  Οι δύο σκύλοι, αυτός της ιστορίας μας και αυτός του Μίνωα, πιθανώς ανήκουν στην ίδια παράδοση και οι ιστορίες τους εν μέρει επικαλύπτονται. Ο χρυσός σκύλος της ιστορίας μας δεν είναι μόνο φύλακας της κατσίκας: ο χρυσός θεωρείται ότι έχει αποτροπαϊκές ιδιότητες και είναι ταυτόχρονα σύμβολο του μεγαλείου της βασιλείας και της μαγικής δύναμης.

[iv] Εννοείται ο αστερισμός της Αιγός. Πβ. Άρατος, Φαινόμενα 163.

[v] Πιθανώς εννοείται το σπήλαιο γέννησης του Δία.

[vi] Ένας Πανδάρεως (με ωμέγα) αναφέρεται στον Όμηρο, όπου έχει δύο κόρες, μία από τις οποίες ονομάζεται Μερόπη. Ο Παυσανίας (10.30.1) αναφέρει μια ζωγραφιά του Πολύγνωτου στις Φωκίδα, όπου εικονιζόταν ο Πανδάρεως με τις κόρες του πλάι στον Φώκο. Ο Παυσανίας προσθέτει ότι καταγόταν από την Κρήτη και ότι συμμετείχε στην κλοπή και την ψευδορκία του Τάνταλου, αλλά η φρασεολογία του είναι κάπως σκοτεινή για μας σήμερα. 

[vii] Στο βουνό αυτό της Φρυγίας λατρευόταν η Ρέα και ένα από τα επίθετά της ήταν Σιπυληνή.

[viii] Ο Τάνταλος, ευνοούμενος αρχικά των θεών, αργότερα τιμωρήθηκε με αιώνια τιμωρία στον Άδη για τις απατεωνίες και τα αποτρόπαια έργα του. Ως ένα είδος προμηθεϊκής φιγούρας έκλεψε την αθάνατη τροφή των θεών. Οι απόγονοί του Πέλοπας, Ατρέας, Αγαμέμνων έφεραν όλοι τους τη μοίρα της οικογενειακής κατάρας. Ένα χρυσό κριάρι δόθηκε στον Ατρέα από τον Ερμή ως σύμβολο της βασιλείας του στο Άργος. Αργότερα όμως το έκλεψε ο αδερφός του Θυέστης. Η μητέρα του Τάνταλου Πλουτώ ήταν κόρη του Κρόνου. 
  
[ix] Σε σχόλιο στον Πίνδαρο (Ολ. 1.91) ο Τάνταλος ψευδορκεί ενώπιον του Ερμή, ο οποίος στάλθηκε από τον Δία, για να πάρει τον χρυσό σκύλο που έκλεψε ο Πανδάρεος.

[x] Στο μύθο της Νιόβης αυτή μεταμορφώνεται στο βουνό Σίπυλο από τη θλίψη της.

[xi] Στον Πίνδαρο (Ολ. 1.49 κ.εξ.) η τιμωρία του Τάνταλου είναι να κρέμεται αιώνια ένας βράχος πάνω από το κεφάλι του.

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η ετυμολογία της λέξης αριστερός (και το όνομα της Αριάδνης)

Η λέξη ἀριστερός συνδέεται από τους γλωσσολόγους με τη λέξη ἄριστος. Το πρόσφυμα -τερος διατηρεί εδώ την πρωταρχική του αντιθετική σημασία (= αυτός που είναι στα αριστερά σε αντίθεση με αυτόν που είναι στα δεξιά -πβ. δεξιτερός = δεξιός, ὀρέστερος = ο ορεινός σε αντίθεση με τον πεδινό). Η λέξη επομένως σχηματίστηκε προτού το πρόσφυμα αποκτήσει την κυρίως συγκριτική σημασία που έχει στα «ομαλά» συγκριτικά (όπως π.χ. σεμνός, σεμνότερος). Η αρχική σημασία του αριστερός, συνεπώς, ήταν «άριστος». Η τοπική σημασία προήλθε από την μαντική τέχνη ως ευφημισμός: οι οιωνοί που έρχονταν από τα αριστερά θεωρούνταν δυσοίωνοι και η λέξη αριστερός χρησιμοποιήθηκε με ευφημιστικό τρόπο (= «αυτός που έρχεται από την καλή μεριά». Πβ. και την εξίσου ευφημιστική χρήση του επιθέτου εὐώνυμος, «αυτός που έχει καλό όνομα», = αριστερός).  
Με τη σειρά της η λέξη ἄριστος περιέχει το υπερθετικό πρόσφυμα -ιστος και αποτελεί υπερθετικό βαθμό του συγκριτικού ἀρείων (καλύτερος). Στην ίδια ομάδα λέξεων ανήκει και το πρό…