Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Η οργή της Πασιφάης (από τους Κρήτες του Ευριπίδη)


[Σε φύλλο από περγαμηνή (P. Berol. 13217) του 2ου-3ου αιώνα μ.Χ. Η υπόθεση του έργου φαίνεται να ήταν η εξής: Ο Μίνωας, προκειμένου να αποδείξει ότι είναι ο νόμιμος βασιλιάς της Κρήτης με την ευλογία των θεών, καυχιέται ότι οι θεοί θα εκπληρώσουν ό,τι τους ζητήσει. Ζητά, λοιπόν, από τον Ποσειδώνα να στείλει έναν ταύρο από τη θάλασσα, με την υπόσχεση να τον θυσιάσει κατόπιν στο θεό. Ο Ποσειδώνας πράγματι στέλνει τον ταύρο, αλλά ο Μίνωας, εντυπωσιασμένος από το ζώο, δεν το θυσιάζει. Τότε η Πασιφάη, σύζυγος του Μίνωα, κυριεύεται από θεόσταλτο ερωτικό πάθος για τον ταύρο που αναδύθηκε από τη θάλασσα. Η Πασιφάη (που έχει τη βοήθεια μιας τροφού) πείθει τον Δαίδαλο να της φτιάξει ένα ξύλινο κούφιο ομοίωμα αγελάδας με τη δορά του ζώου από πάνω, μέσα στο οποίο κρύβεται και εκπληρώνει το ερωτικό της πάθος. Από την ένωση γεννιέται ο Μινώταυρος. Όταν ο Μίνωας μαθαίνει τα συμβάντα, κλείνει τον Μινώταυρο στο λαβύρινθο και αποφασίζει να τιμωρήσει την Πασιφάη, την τροφό και τον Δαίδαλο. Ο τελευταίος, μαζί με τον Ίκαρο, δραπετεύουν από την Κρήτη πετώντας. Ο χορός του έργου αποτελούνταν από μύστες αφιερωμένους στη λατρεία του Ιδαίου Διός. Η μετριοπαθής συμπεριφορά του χορού έρχεται σε έντονη αντίθεση με τον βίαιο χαρακτήρα του βασιλιά στο απόσπασμά μας, γεγονός που ζωγραφίζει με αρνητικά χρώματα τον Μίνωα.
Προφανώς κάποια θεότητα από μηχανής έσωζε στο τέλος την Πασιφάη και ανακοίνωνε το μέλλον του Μίνωα: θα γίνει καλός βασιλιάς, ήρωας του λαού του, σοφός νομοθέτης, κριτής στον Κάτω Κόσμο. Ο ρόλος του Χορού φαίνεται ότι ήταν σημαντικός στην εξέλιξη του έργου, αφού αυτός δίνει τον τίτλο στην τραγωδία: Κρήτες. Το έργο περιλάμβανε και μια μονωδία του Ίκαρου (Σχόλιο Αριστοφ., Βάτρ. 1356), πιθανώς λίγο πριν από την απόδραση με τον Δαίδαλο. Στο απόσπασμά μας ο Μίνωας μόλις έχει μάθει τι έχει συμβεί και έχει συλλάβει την Πασιφάη.
Ο Μινώταυρος πρέπει να είναι ακόμη νεογέννητος. Η Πασιφάη εμφανίζεται ως μια δυναμική γυναίκα που δεν είναι διατεθειμένη να δεχτεί αγόγγυστα την τιμωρία της και δε διστάζει να κατηγορήσει τον άντρα της: αυτός φταίει που οι θεοί της έστειλαν τον αισχρό έρωτα για τον ταύρο, αφού δεν τήρησε την υπόσχεσή του να τον θυσιάσει στον Ποσειδώνα. Κατηγορεί τον Μίνωα ως αιμοσταγή τύραννο για παλιές του πράξεις -πρέπει να γινόταν λόγος γι’ αυτές προηγουμένως στο έργο- και τον προκαλεί με έναν σχεδόν σαρκαστικό τρόπο. Τα επιχειρήματά της θυμίζουν σοφιστικό ή δικανικό λόγο, κάτι σύνηθες στον Ευριπίδη. Στη σκηνή που ακολουθεί είναι παρόντες ο Μίνωας, η Πασιφάη, ο χορός, η τροφός-συνεργός της Πασιφάης και μια ομάδα λογχοφόρων που συλλαμβάνουν με διαταγή του Μίνωα την Παισφάη]

Μίνωας:
Αυτές τις πράξεις άλλη δε νομίζω πως τόλμησε να κάνει.

Χορός:
Βασιλιά μου, συ κοίτα καλά ετούτα τα κακά να κρύψεις.

Πασιφάη:
Η άρνησή μου τώρα πια δεν θα μπορούσε να σε πείσει:
πώς έχουνε τα πράγματα ήδη ολοφάνερο είναι.
Αν, όμως, εγώ σε άντρα είχα δώσει το κορμί μου,
πουλώντας το για μια λαθραία αγάπη,
σωστά θα έμοιαζα για ακόλαστη.
Τώρα με χτύπημα θεού τρελάθηκα.
Πονώ, μα η αμαρτία μου ακούσια είναι.
Δεν έχει τίποτα το λογικό η υπόθεση. Τι να ’δα σ’ έναν ταύρο
που την καρδιά μου να ερέθισε μ’ αρρώστια τόσο πρόστυχη;
Ότι ήταν χάρμα να τον βλέπεις μες στα ρούχα του;
Ότι ακτινοβόλαγε λάμψη φλογάτη απ’ τα πυρρά μαλλιά
ή τα μάτια του; Για το μελαχρινό του γένι;
Τούτος ο γαμπρός -στ’ αλήθεια- δεν είχε σώμα καλοκαμωμένο.
Για τέτοιο γάμο άξιζε να καθίσω μέσα στο δέρμα
ζώου που περπατά στη γη; Ποιος λογικός το πιστεύει αυτό;
Ούτε καν περίμενα ποτέ από τέτοιο σύζυγο γεννήτορας παιδιών να γίνει.  
Γιατί με τέτοια αρρώστια να μανιάσω;
Η δικιά του κακοδαιμονία [i] με γέμισε με συμφορές κι εμένα.
Απ΄ όλους πιο πολύ αυτός θα φορτωθεί τον ψόγο των ανθρώπων.
Δεν έσφαξε τον ταύρο -σημάδι θεϊκό. Τάμα τον είχε
για θυσία, σαν εφάνη, στο θεό της θάλασσας.
Γι’ αυτό σε έβλαψε και τιμωρία σου ’δωσε ο Ποσειδώνας.
Μα η τιμωρία αυτή σ’ εμένα έπεσε.
Κι ύστερα κραυγάζεις και μάρτυρες τους θεούς καλείς.
Εσύ ο ίδιος τα προκάλεσες, εμένα ντρόπιασες.
Κι εγώ, η μάνα, η αθώα,
έκρυψα το θεόσταλτο του δαίμονα το χτύπημα,
ενώ εσύ, σαν να ’ταν κάνα θέαμα ευπρεπές κι ωραίο,
ανακοινώνεις σ’ όλο τον κόσμο της γυναικός σου τα παθήματα,
πιο μοχθηρέ απ’ όλους τους ανθρώπους.
Λες και δε θα’ χεις κανένα μοιράδι σ’ ό,τι έχει συμβεί.
Εσύ με καταστρέφεις, δική σου η πλάνη,
εξαιτίας σου υποφέρω. Εμπρός, αν θέλεις να με πνίξεις,
πνίξε με. Ξέρεις από αιμοβόρες πράξεις κι από ανθρωποσφαγές.
Κι αν αγαπάς τη σάρκα μου να φας ωμή,
ιδού η ευκαιρία. Μην παραλείψεις το ξεφάντωμα.
Ελεύθερη, δίχως να έχω αδικήσει,
θα πεθάνω, πληρώνοντας τη δική σου αποζημίωση.

Χορός:
Πολλά σημάδια δείχνουν ότι ετούτο το κακό
είναι θεόσταλτο. Βασιλιά, χώρο πολύ μην δώσεις στην οργή σου.

Μίνωας:
Λοιπόν, έχει φίμωτρο; Πιο δυνατά κι από ταύρο μουγκανίζει.
Προχωράτε. Να φύγει με συνοδεία λογχοφόρων.
Πιάστε την πανούργα, να πεθάνει ένδοξα.
Μαζί και τούτη εδώ, τη συνεργό της. Να τις πάτε στο παλάτι
και να τις κλείσετε στην κρύπτη,
να μην δουν ξανά τον κύκλο του ήλιου.

Χορός:
Συγκρατήσου, βασιλιά. Το πράγμα θέλει σκέψη.
Ο γνωστικός ο άνθρωπος δεν είναι ανελέητος.

Μίνωας:
Το πήρα απόφαση. Στην ποινή αναβολή δεν δίνω.


[Σταύρος Γκιργκένης]





[i] Η Πασιφάη εννοεί τον Μίνωα.

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

LUCERNAE FICTILES, VOL. 2, 1743

Ο ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου: μια διαφορετική γλωσσική ανάλυση

O ἀσφοδελὸς λειμών του Ομήρου, όπου κατοικούν τα πνεύματα των νεκρών (Οδύσσεια ω 14), γίνεται συνήθως αντιληπτός ως ένας ευχάριστος, ακόμη και επιθυμητός τόπος. Αυτή ήταν η εντύπωση μεταξύ πολλών από τους αρχαίους Έλληνες ποιητές και ομηρικούς σχολιαστές, οι οποίοι θεώρησαν ότι το επίθετο ἀσφοδελός σημαίνει «ανθισμένος», «ευωδιαστός», «γόνιμος» και «καταπράσινος» και φαντάστηκαν τον λειμώνα ως ένα είδος «παραδείσου». 
Ωστόσο δεν είναι αυτή η εικόνα που προκύπτει από τις ραψωδίες λ και ω της Οδύσσειας, όπου έχουμε την πρώτη εκτεταμένη περιγραφή του Άδη και τις πρωιμότερες αναφορές σε ένα «ασφοδελό λιβάδι». Τα τρία χωρία, στα οποία ο Άδης χαρακτηρίζεται μ’ αυτό τον τρόπο (λ 539, 573, ω 13), απεικονίζουν ένα σκοτεινό, ζοφερό και άχαρος μέρος. 
Αυτά δεν είναι τα Ηλύσια Πεδία, όπου η ζωή είναι εύκολη και φυσάει πάντα ένας δροσιστικός δυτικός άνεμος (δ 561 - 569). Ούτε είναι τα Νησιά των Μακάρων, όπου το έδαφος φέρει τους γλυκούς καρπούς του για τους διακεκριμένους και ανέμελους ήρωες (Ησίοδο…

Λορέντζος Μαβίλης: όλα τα σονέτα (μέρος 2ο)

Μέρος 1ο

Μέρος 3ο

Όλα σε μορφή pdf


ΕΛΙΑ Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι, γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει σα να ‘θελε να σε νεκροστολίσει.
Και το κάθε πουλάκι, στο μεθύσι της αγάπης πιπίζοντας, ανοίγει στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι, στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.
Ω πόσο στη θανή θα σε γλυκάνουν, με τη μαγευτικιά βοή που κάνουν, ολοζώντανης νιότης ομορφάδες
που σα θύμησες μέσα σου πληθαίνουν. Ω να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν και άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες.

ΟΜΟΡΦΙΑ Σε  σταυροδρόμια αγέλαστα, όπου σκλάβοι της δουλειάς, τυραγνιούνται στο λιοβόρι, σαν κολασμένοι, εμπόροι και μαστόροι, κι όλους, από το χτίστη ως το μανάβη,
διάφορου δίψα μόνο τους ανάβει− περνάς εσύ τόμου σκολάσεις, κόρη, σαν περιστέρι, και το αγνό σου θώρι τέλεια κάθε άλλη επιθυμία τους παύει.
Μακριά απ’ τ’ ανθισμένα περιβόλια και αφώτιστοι απ’ της τέχνης την αχτίδα, όμως για σε ξεχνούν καθ’ έγνοια δόλια
και ειρηνεμένοι σαν από άγια ελπίδα σε καμαρώνουν μουρμουρίζοντάς σου: «Η Παναγιά, πιτσούνι μου, κο…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…

O θεσμός της προξενίας στην Αρχαία Ελλάδα

Ο θεσμός της προξενίας, με τον οποίο μια πόλη συνάπτει ένα είδος σχέσης με κάποιο άτομο σε άλλη πόλη στη βάση του αντίστοιχου προτύπου της ξενίας στην ιδιωτική σφαίρα ζωής, φαίνεται ότι θεσμοποιήθηκε στις ελληνικές πόλεις ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ.ως κρατική πολιτική εκδοχή της παραδοσιακής ξενίας, αφού στην αρχαιότητα δεν υπήρχαν τακτικές διπλωματικές υπηρεσίες, ούτε μόνιμες πρεσβείες στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια μετάβαση από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα που παρατηρούμε στη σχέση μεταξύ ξενίας και προξενίας μπορούμε να την παρατηρήσουμε και στην περίπτωση των adhoc πρέσβεων, κηρύκων και αγγελιαφόρων, οι οποίοι δεν αποτελούν πια ιδιωτικά πρόσωπα, αλλά ορίζονται από τη συνέλευση (Βουλή ή Εκκλησία), συνήθως με εκλογή, και εκπροσωπούν την πόλη. Γενικά ο πρόξενος προσέφερε σε επίσημο επίπεδο τις υπηρεσίες που ένας ιδιώτης θα περίμενε από έναν ξένο.Ο πρόξενος αναλάμβανε να μιλήσει για λογαριασμό των ξένων στη συνέλευση του λαού ή στη Βουλή και ήταν επίσης υποχρεωμένος…

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

A. L. Millin, Pierres gravées inédites, 1817

Η ετυμολογία της λέξης αριστερός (και το όνομα της Αριάδνης)

Η λέξη ἀριστερός συνδέεται από τους γλωσσολόγους με τη λέξη ἄριστος. Το πρόσφυμα -τερος διατηρεί εδώ την πρωταρχική του αντιθετική σημασία (= αυτός που είναι στα αριστερά σε αντίθεση με αυτόν που είναι στα δεξιά -πβ. δεξιτερός = δεξιός, ὀρέστερος = ο ορεινός σε αντίθεση με τον πεδινό). Η λέξη επομένως σχηματίστηκε προτού το πρόσφυμα αποκτήσει την κυρίως συγκριτική σημασία που έχει στα «ομαλά» συγκριτικά (όπως π.χ. σεμνός, σεμνότερος). Η αρχική σημασία του αριστερός, συνεπώς, ήταν «άριστος». Η τοπική σημασία προήλθε από την μαντική τέχνη ως ευφημισμός: οι οιωνοί που έρχονταν από τα αριστερά θεωρούνταν δυσοίωνοι και η λέξη αριστερός χρησιμοποιήθηκε με ευφημιστικό τρόπο (= «αυτός που έρχεται από την καλή μεριά». Πβ. και την εξίσου ευφημιστική χρήση του επιθέτου εὐώνυμος, «αυτός που έχει καλό όνομα», = αριστερός).  
Με τη σειρά της η λέξη ἄριστος περιέχει το υπερθετικό πρόσφυμα -ιστος και αποτελεί υπερθετικό βαθμό του συγκριτικού ἀρείων (καλύτερος). Στην ίδια ομάδα λέξεων ανήκει και το πρό…